Adios companeros!

eigenlijk is het begrijpelijk: C'est la logique de !'affaire.'

'Dan moeten wij de wetten van de logica veranderen,' maar ik voel mij wanhopig terwijl ik het zeg. En toch: ik heb het al geprobeerd met de verklaring waarbij ik de schuld op mij neem. De rechter-commissaris is er in Niemandsland niet eens op ingegaan. Hoe zou Martin erover denken? Ik kan het nu vragen. Zou ik het durven?

'Wat denk je van mijn verklaring voor de rechter-commissaris? Ik heb het alleen maar gedaan om je te helpen.'

'Je sais,' antwoordt hij, en dan: 'C'est une thèse possible.'

Alleen het denderen van de trein verstoort de stilte. 'Je moet niet meer aan zelfmoord denken, Martin, ik zal je altijd helpen.'

'Dat weet ik. Ik studeer nu veel en heb Oorlog en Vrede van Tolstoi gelezen, en de biografie van Jones over Freud. Die moet je ook lezen.'

'Maar dat heb ik,' antwoord ik verheugd en zo hard, dat een van de rechercheurs even zijn ogen opent.

'Ik heb ook de werken van Plato opnieuw bestudeerd.'

Ja, Martin is knap. Ik wou dat ik zo knap was. Ik ben wel aan Hegel begonnen, verschrikkelijk moeilijk en meer dan de helft snap ik niet, maar wat je begrijpt is soms een openbaring. 'Je moet proberen Seneca te krijgen, en Listen, Yankee, van Wright Mills over Cuba.'

In gedachten nu, vervolgt Martin: 'Een oude Griek heeft eens gezegd dat je pas aan het eind van de reis de balans kan opmaken.'

Is Martin bang dat ik niet tot het eind toe in de beweging zal blijven? Toch heb ik hem eens, na die narigheid met het trio, gezegd: 'Al blijven wij tweeën over, ik heb de koers van mijn leven bepaald.' Dat heb ik nu bewezen, na alles wat er is gebeurd en na wat ik op het spel heb gezet. Er bestaat voor mij niets anders meer. Welke reden kan ik nog hebben om me met het kapitalisme te verzoenen? Mijn heil zoeken bij het stalinisme of het reformisme? Om de ar-

79