Adios companeros!

alleen, en ik kan enorm veel van hem leren, alle revolutionairen leren in de gevangenis.

'You can ask it,' antwoordt commissaris Boerslag, 'but you won't get eight years. Then you should have committed a murder. Perhaps two-and-a-half or three.'

Hoe kan die commissaris het weten? Acht jaar, denkt Martin. Vijf, heb ik steeds gedacht, en dat is al verschrikkelijk lang.

'Je pense qu'on a le droit de commettre suicide si la misère dure trop,' merkt Martin in zich zelf sprekend op, maar ik roep: 'Non, Martin, non.' Zijn woorden hebben me totaal overrompeld.

'Pourquoi pas? Si la vie perd sa dignité?'

Als Martin dat doet blijft er voor mij ook niets anders over. Ik zou niemand meer onder ogen durven komen.

Vandaag of morgen, er bestaat geen verschil tussen als je niet slapen kunt, omdat je geweten je opjaagt en je gevoel van schuld, vooral van schuld, al heb je het zo niet bedoeld en wou je alleen maar goed doen. Lieg je niet tegen je zelf? Was het alleen hulp? Of wou je ook een rol spelen, de held zijn, een goede beurt maken bij Martin en nog veel meer doen dan al van je werd verlangd? Heeft Martin terecht op je vertrouwd? Was de catastrofe onvermijdelijk na alles wat we op onze schouders hadden genomen, meer dan een mens kan dragen, misschien meer dan hij kan verdragen? Of heeft Clausewitz gelijk, dat de stoutmoedigen zondigen aan overmoed als de anderen in slaap dreigen te vallen? En hij voegt er aan toe: leve de stoutmoedigen. Ik zal het Martin eens vertellen als ik daar de kans toe krijg. We wisten toch dat we een groot risico namen? Hij en ik, allebei.

Of ben ik me zelf weer aan het bedriegen? Als kind droomde ik ervan dat ik de honderdduizend won voor de hele familie, de Niagara-waterval zou oversteken als het moest voor het lot van de mensheid, terwijl ik op gymna-

66