Adios companeros!

bolsjewiki waren er ten tijde van Lenin toch ook vaak meningsverschillen, en soms namen Lenin en Trotsky een ander standpunt in, en stemden anders. Dat hinderde toch niet? Martin verlangde altijd dat je met hem mee stemde, omdat hij je als medestander beschouwt, maar liefst verlangde hij het ook van de anderen, door het zoeken naar een compromis. Ik had het hem wel eens gezegd. Toen antwoordde hij: 'Lenin kon zich dat veroorloven omdat zij veel sterker waren dan wij. Wij moeten ons al tientallen jaren met weinigen zien te handhaven, en je hebt gezien hoe spoedig meningsverschillen tot een scheuring leiden.' Hij had wel gelijk. Onze kritiek op het stalinisme was juist dat het geen meningsverschillen toestond, geen stromingen en fracties erkende, dat het monolitisch was. Wij zeggen wel dat er in onze beweging verschillende stromingen naast elkaar moeten kunnen werken, maar elke keer als er een of andere oppositionele tendens is kun je er zeker van zijn dat het op een scheuring uitloopt. Terwijl mijn gedachten door elkaar schijnen te hollen, hoor ik Martin zeggen: 'Compromis, ja, maar ze maken tegenwoordig elke samenwerking onmogelijk.' Dan, tot mijn verbazing: 'Eigenlijk voel je je als secretaris altijd een soort Bonaparte die met iedereen en alles rekening moet houden, de krachten tegenover elkaar moet afwegen om ze dan in balans te brengen. De revolutionaire marxisten zijn eigenlijk maar een kleine minderheid, zelfs in onze eigen Wereldpartij. Zo is het trouwens altijd geweest. Marx en Engels stonden bijna steeds alleen. En Lenin was ook meestal in de minderheid. Om van le Vieux maar niet te spreken.'

Waar wil Martin naar toe, nu hij zo praat? Dat gaat toch tegen zijn eigen voornemen in?

'In elk geval moeten we geduld hebben tot het wereldcongres,' meen ik, en daarbij herhaal ik wat Martin me zo vaak heeft voorgehouden als ik ongeduldig was. En als hij geen antwoord geeft voeg ik eraan toe: 'Wie wil je dan als

143