Hun lach klinkt van zo ver ...

van de vrije burger in de verdraagzame staat. Met hun overrompelende geestdrift en veelkleurige verbeeldingskracht stonden ze op het toneel van de politieke strijd. Primadonna's, en acteurs voor de bijrollen, verzorgers van de requisieten en nederige toneelknechts. Joden ? Nederlanders! Nederlanders met grondwettige rechten, Nederlanders met plichten. Zij lieten zich gelden.

Wanneer geruchten uit het onbegrijpelijk verre Oost-Europa gruwelijke vervolgingen meldden, protesteerden de Joden in Nederland luidkeels, en ze fluisterden geruststellend: 'Bat kan hier niet gebeuren, Gode zij dank.־'

Maar het gebeurde toch. Eén seconde lang hadden ze de waarheid vergeten, die nooit uit hun geheugen mocht worden gewist. Eén minuut had de vrijheid geduurd. Toen werd het Jodenmannetje ook in het land aan de Noordzee wat hij twee duizend jaar overal geweest is: de verliezer. Heel Amsterdam verloor. En dat verlies kan nooit worden hersteld.

169