Amsterdam, die groote stad

cabaret zou noemen. (Thans is er een groote papierhandel gevestigd.) Iets later bouwde J. E. Stumpff (waarschijnlijk de stamvader van het bekende kunstenaars-geslacht van dezen naam) in de Nes een soortgelijke instelling, die hij Frascati noemde. In de groote zaal, die 1500 personen kon bevat ten, werden concerten en tooneelvoorstellingen, doch voornamelijk variété-uitvoeringen gegeven. Van der Vijver deelt hieromtrent nog de volgende bijzonderheid mede:

„De eigenaar heeft zich ook ten doel gesteld om aan de zinnelijke kermisvermaken eene meer zedelijke wending te geven en is sedert eenige ja ren hierin geslaagd; en wel door elk jaar de groote zaal geheel te herscheppen in tuinen of lustwaranden, uit verschillende tijdperken, met fonteinen en watervallen, en door het aanbrengen van kunstgewrochten van marnier, metaal enz. In 1847 was de zaal in de vier tijdperken in Gothische an hi-tectuur herschapen.”

In hoeverre de Amsterdamsche kermisgangers veredeld werden door den invloed van marmeren kunstgewrochten en gothiek, vermeldt de historie niet; doch te oordeelen naar hetgeen schrijver dezes daarvan een kwart eeuw later heeft gezien, was de „zedelijke wending” niet in het oog vallend. Het zedelijkheids-instituut heeft ook niet zeer lang bestaan. Het werd gesloopt en ter plaatse werd het verkooplokaal gebouwd, dat in zijn naam de herinnering bewaart aan hetgeen is geweest.

In de Nes, doch dichter bij den Grimburgwal, bevond zich een schouwburg, Salon des Variétés genaamd. De naam is een aanwijzing van hetgeen daar ten tooneele werd gevoerd. In schrijvers jeugd deed het dienst als legitiemen schouwburg. Het heette toen Tivoli. Later werd het opnieuw variété-theater, onder directie van Frits van Haarlem. Dit duurde eenige jaren. Toen werd het gesloopt, om plaats te maken voor een kantorengebouw.

Maar nu komen wij tot de eigenlijke cafés-chantant. Zij waren voornamelijk gevestigd in de Nes. Er waren echter ook eenige in de Warmoesstraat en verder her en der in de oude stad, o.a. in deReguliersdwarsstraat (Pittoresque), op het Amstelveld (Hippodróme), tot zelfs in de Balk in ’t Oog-steeg.

Het waren curieuze inrichtingen. Alle vrouwelijke artisten (mannelijke waren zeldzaam) zaten op het tooneel, de Bühne zooals het in die wereld gebruikelijk was te zeggen, in een halven cirkel; om beurten kwamen zij voor het voetlicht, zongen hare liedjes, dansten hare dansjes. Buiten stond een als admiraal of veldmaarschalk gekleede portier, die, zoodra manspersonen naderden, bij middel van een touw de deur opentrok en de aan

200