me verteld, dat hij natuurlijk Christelijk stemde, mij had hij niets gevraagd. En toen zag ik de lijst met al die vrouwenamen waarop Clara stemmen ging. En de vele, vele andere lijsten, al de menschen op kantoor en op straat en in deze zaal zouden stemmen op een van al die lijsten en zoo het juiste willen doen. En allen zouden tevreden zijn en rustig in hun eigen oordeel.
Toen wist ik opeens, dat zij dus allen tezamen de wereld veranderen moesten, en dat niemand alleen het eenig juiste weten kon, ook Johanna Catherine Vaassen niet. Ik was vrij, ik hoefde niet meer na te denken, ik voelde hoe mijn hart klopte in blijdschap. Hetpotlood bungelde nog een beetje, toenhing het stil.
Ik heb den stembrief dichtgevouwen en in de bus laten glijden, nu viel er niets meer uit te kiezen. Ik behoefde zelf geen oordeel te hebben, al de anderen, met elkander, hielden het oordeel van de wereld in evenwicht, ik kon ook rustig zijn zonder oordeel. Zelfs toen ik thuis kwam en juffrouw de Groot zag en Jopie, bleef ik rustig. "Want ik voelde geen schuld, ik had mijn best gedaan en nagedacht zoo goed ik kon, omdat ik het juiste wilde kiezen. Maar daar in dat hokje, toen ik mijn potlood moest loslaten en anders moest doen, dan ik me had voorgedacht, bleek, dat ik het eenig juiste en het eenig mogelijke deed. Dit stond vast en had altijd vastgestaan. Ik mocht niet partijkiezen. Ik mag niet tegenover de menschen staan, ik moet alle dingen en alle menschen aannemen zooals ze zijn. Ik behoef niets te veranderen. En niets te beoordeelen. Ik behoef niet eens iets te begrijpen.
i3o