Plattelandjes

van de historie leren'. Nooit heeft conservatieve oppositie de inwilliging van bepaalde eisen belet, evenmin als de oppositie van de winter de komst van de lente - zelfs niet dit jaar! - beletten kan, omdat het met de geestelijke en zedelijke eisen precies zo gesteld is als met de seizoenen, omdat het optreden van nieuwe behoeften immers juist beduidt, dat de tijd voor de vervulling van die behoeften aangebroken is. Niemand heeft bijvoorbeeld gelijkstelling van alle burgers voor de wet, vrijheid van drukpers, afschaffing van slavernij, constitutioneel koningschap, republikanisme, vrouwenkiesrecht kunnen tegenhouden en toch zet elk geslacht zich weer scherp tegen volgende eisen, die desalniettemin reeds goeddeels zijn vervuld van het ogenblik af, dat ze werden geformuleerd, hoe paradoxaal dit klinke! En ofschoon vrijheidsoorlogen en revoluties altijd, door de eeuwen heen, hetzelfde verloop hebben gehad, als natuurverschijnselen, daar zij toch ook 'natuurverschijnselen' zijn -altijd door blijft enerzijds de illusie dat ze kunnen worden gefnuikt en gebroken, anderzijds dat ze iets zullen opleveren, wat hun voorgangers niet vermochten op te leveren, onverminderd bestaan.

Wie dit schouwspel aandachtig en meebelevend gadeslaat, krijgt het in de loop van zijn leven bij de aanblik van zoveel blind en ongegrond hangen aan wat duizendmaal reeds ontoereikend bleek, wel eens erg benauwd en moet dan wel de wereld voor een gekkenhuis houden... totdat hij leert datzelfde onbegrensde vermogen om te vergeten - want het 'niet-vergeten' der Bourbons, van hun eigen vooroordelen, is immers goed beschouwd een vergeten van alles wat daartegen in opstand kwam! - te zien als de bron van zijn geluk, ja, de enige mogelijkheid om het leven te dragen. En wat Schopenhauer voelde als des mensen bitterst lot, het altijd weer naar nieuwe illusies opgedreven te worden, is in dat licht bezien, zijn beste heil...

Dat staat er! En de geduldige lezeressen en lezers kennen mij nu wel zó goed, hoop ik, om te begrijpen dat ik ze met het bovenstaande neer te schrijven slechts deelgenoot maak van een mijmerij, als

77.