Prometheus

waar de rechtvaardige heerschen zou? Die er zich als ,,redelijke" volkomen rekenschap van gaf, dat de meester wekt, maar niet leert en dat geen opvoeding van ,,slechte" menschen goede menschen maakt en zich tegelijk als ,,rechtvaardige," wiegde op de zoete illusie, dat een goed voorbeeld goede menschen kweekt?

Spinoza was inconsequent — als ,,wijze" kon hij over de menschelijke natuur geen illusies hebben, als ,,rechtvaardige", als ,,idealist" had hij de naïveteit, welke zich over elke slechtheid, elk verraad verbaast. Lessing was inconsequent — wie wist beter dan hij, dat de ,,Goeze's" niet te overtuigen zijn en wie gaf zich met al zijn eerlijk vuur, al zijn verheven hartstocht aan den eenen ,,anti-Goeze" voor, en den anderen na? En hoevelen zijn er niet, die hun leven belangeloos besteden om anderen er van te overtuigen, dat niemand overtuigd worden kan, wier gansche leven één inconsequentie, één logenstraffing van hun wijsheid is.

'Altijd zal de wijze, als hem zijn redelijkheid ontglipt, terugvallen tot zijn vorigen staat en instinctief zal hij dan rechtvaardig wezen.

Wie kent niet het beeld van den zachtaardigen cynicus, van den theoreticus-zonder-moraal, die in het gewone leven de braafste en meest nauwgezette aller menschen is? Redelijkheid voerde hem tot het verwerpen aller dogmatieke zederegels, maar uit zijn ,,vorigen staat" bleef hem de rechtvaardigheid jegens anderen bij.

En naast de ,,inconsequentie" van dezen cynicus bestaat de even bekende ,,inconsequentie" van wie hard voor zichzelf en zacht voor anderen is. In de aanschouwing van het Absolute — bron van alle redelijkheid, bewust of onbewust — leerde hij de armzalige onvolmaaktheid van den mensch tegenover de onbegrensde, grandioze mogelijkheden (eigenlijk: onmogelijkheden) van volmaking peilen. Aan dat Absolute toetst en proeft het redelijke in hem eigen kleinheid en legt zichzelf den allerhoogsten maatstaf aan, in voortdurende zelfverwerping — aan de eeuwige menschelijke onvolmaaktheid toetst en proeft het zachtmoedige in hem het streven der anderen en vergeeft hen, waar ze falen. De litteratuur vertoont voortdurend het beeld van den nauwgezetten moraallooze en van

Prometlieus 37 571