Prometheus

gestelde gemoedstoestanden de synthese, welke zich zichtbaar ontplooit in een temperament dat dan tegelijk vol ,,moral passion" is als Rousseau en vol intellectualisme als Goethe.

Zulk een temperament is Hebbel.

Hoe anders, hoeveel meer met de levende roerselen van zijn wezen verweven, is in hem het totaliteitsbesef dan in Goethe, hoeveel meer was hij erdoor bezeten. Goethe wist de Eenheid en beleefde het totaliteitsgevoel als een rust — zuiver Spinozistisch temperament als hij was.

Ook van Spinoza's wereldbeschouwing heeft men immers gezegd, dat zij een overmatig-eenzijdig accent legt op de samenvloeiing der verschijningsvormen in het Eene, dat Spinoza het andere moment van het totaliteitsprobleem — het altijd weer uit dat Eene als weggestooten worden en uiteenvallen — niet of nauwelijks heeft gerealiseerd. Zoo was ook voor Goethe de Totaliteit het groote centrum, waarin alles tot rust vervalt — de onuitgesproken maar onmiskenbare gedachte aan eerbied-afdwingende Majesteit is duidelijk de schaduw van het oude anthropomorphe Godsbeeld, waaraan ook de uitnemenden in dien tijd zich niet licht ontworstelden! — maar voor Hebbel was de Totaliteit vooral het groote brandpunt, van waaruit alle leven en beweging voortdurend ontspringt — een opvatting, waaraan natuurlijkerwijs dat gevoel van een eerbied-afdwingen-de Majesteit vreemd is. Goethe's geest weerspiegelt nog het Spinozistische ,,God is de Rust", Hebbels geest reeds het Hegeliaansche ,,God is Proces".

Daardoor voelt dan ook Goethe de Eenheid hoofdzakelijk in zoogeheeten ,,gewijde" oogenblikken, Hebbel daarentegen altijd door en in alles. Goethe gaat — het blijkt op elke bladzijde van ,,Wahrheit und Dichtung" — met genot en hartstocht in het afzonderlijke op, al zijn aesthetische voorschriften en uitlatingen getuigen van zijn belangstelling voor het ,,volle menschenleven" — Hebbels belangstelling echter is uitsluitend geconcentreerd op de verhouding van den afzonderlijken verschijningsvorm tot de Eene Idee, zooals duidelijk blijkt uit zijn definitie van wat een drama moet zijn, in het voorwoord van „Maria Magdalena".

„Das Drama, als die Spitze aller Kunst, soll den jedesmaligen Welt- und Menschenzustand in seinem Verhältnis zur

515