Prometheus

tot de misdaad in hem kiemt, en op dien toren biedt hij zich God ten offer aan. Maar God neemt hem niet en laat hem leven, het levensgevaarlijke doorstaan, opdat er — zooals hij zelf het zegt — ,,een volleerde schurk uit hem groeie". Tot raderen aan zijn Wereldwagen heeft God schurken zoo goed als braven noodig, duister zoo goed als licht, nacht zoo goed als dag.

In dit Noodwendigheidsbesef, dat zich alom baanbreekt, worden „zedelijke schuld" en „noodlot" opgeheven — schoon niet altijd nog dat dierbaarst en diepstgeworteld gevoelsdogmatisme van een „einddoel," tot menschelijke harmonie, naar menschelijken maatstaf. Dit treedt duidelijk in „Keizer en Galileeër" aan den dag als een laatste „troost", overblijfsel van de egocentrische, anthropocentrische levensbeschouwing, welke ten slotte niemand onzer werkelijk te boven komt, omdat ze ons aller levensgrondslag is.

Goethe, we zagen het, kon dezen troost ontberen. Het in hem vrijwel ontbreken van de „moral passion" — 't ׳ welk uit elke pagina van „Dichtung und Wahrheit" blijkt, zijn overwegend intellectualisme maakte den aanblik van 's werelds structuur voor hem tot een zuiver genot, waarbuiten weinig te wenschen en te hopen viel. Zijn Mephisto-opvatting, zijn eerder-genoemde Lucifer-beschouwing toonen duidelijk dat hij ,,het Kwaad" aanvaardde als de keerzijde van „het Goed" en op deze wijze met alle dingen vrede kon vinden.

Deze houding laat zich zoowel gevoelsverarming noemen als geestessuperioriteit — we zullen haar terugvinden bij het geslacht dat na de Romantiek opgroeit, doortrokken van den dogmatisch-wetenschappelijken geest, die in Comte zoo sterk tot uiting komt.

Goethe's tijdgenooten — Schiller, Rousseau — deelden geenszins, we zagen het, in deze geestessuperioriteit of gevoelsverarming. In hen nam het idealisme den vorm aan van zedelijken voorkeur voor het „goede", en het dogmatisme van geloof en hoop bezat hen, door hun bestemming, sterker dan het intellectueel genot der voorkeurlooze aanschouwing.

De periode van den grooten geestelijken zelfinkeer, de opbloei van het wijsgeerig inzicht als openbaring van der Eenheid zelfherkenning in den mensch brengt ook van deze beide tegen-

514