Prometheus

voor ״Zondeval" noch „Verzoening", voor geen Herakles en voor geen Jezus plaats, maar de gedachte aan een mogelijke volmaaktheid is toch nog niet heelemaal opgegeven en opgeheven: de dronken Prometheus bedierf zijn schepselen en zij „vielen", zij het niet door eigen schuld. En sindsdien is hun lot, wat het Koor den stervenden Brand toeroept: „Alles opfern, nichts erreichen."

Uit het voorafgaande, dat elke daad tot een Orestesdaad maakt, goed en slecht gelijktijdig, volgt nog niet onmiddellijk de opheffing van de laatste gesteldheid: goede resultaten. Orestes heeft zijn moeder gedood — maar hij heeft dan toch zijn vaders eer gewroken. Er is een resultaat, dat de „rechtvaardiging" kan zijn van de daad, ook van de betrekkelijk-slechte, voor wie... in goede resultaten gelooft. Doch ook dat geloof moet wijken in het licht der zelferkenning. Judith heeft Holofernes gedood, ze heeft weliswaar haar motieven vertroebeld, haar daad ontluisterd — maar Bethulie is gered, dit resultaat blijft, als ter rechtvaardiging. Maar was Bethulie het offer waard? „Ich habe den ersten und letzten Mann der Erde getötet, damit du in Frieden deine Schafe weiden, du deinen Kohl pflanzen und du dein Handwerk treiben und Kinder, die dir gleichen, zeugen kannst." Was Bethulie het offer waard? Is eenig ding het offer waard? Zal ooit de wereld, die Prometheus stichten gaat, beter zijn, dan die, welke hij verwoesten gaat? Is niet overal het „slechte", waar het leven is, product en projectie van dat leven, dat leven-zelf?

Welke vastheid, grondslag, richtsnoer blijft er voor het geslacht, dat aldus zijn oude dogma's, zijn oude gesteldheden en stelligheden als nevelen ziet optrekken in de klaarheid van een aldoordringend Besef? Walken weg moet hij inslaan, waar „goed" tot kwaad leidt en „kwaad" tot goed, waar elke poging faalt, alle streven zich tegen zichzelf keert en alles uitmondt in misdrijf, boete en berouw? Als ten antwoord op deze bewust of onbewust alom gestelde vraag, zien we overal in de litteratuur van de negentiende eeuw den „categorischen imperatief" als grondslag van het zedelijk handelen gegeven — den trouw aan het eensgevormde voornemen, den immanenten rechtsgrondslag van het „hier sta ik, en kan niet anders", ongeacht de gevolgen en uitwerkselen.

510