Prometheus

In Hebbels dagboeken vinden we onder vele andere plannen en projecten van dezen eeuwig-bezigen geest een thema voor een drama: het meisje en de Duivel. Een meisje heeft den Duivel liefgekregen, toen hij haar als schuldeloos en schoon jonkman verscheen. Openbaart hij zich later aan haar als Duivel, incarnatie van het slechte, dan keert ze zich niet — als in elke middeleeuwsche duvelrij, waarin hetzelfde motief immers zoo vaak is gebruikt, ter leering en stichting! — vol walging van hem af, maar blijft haar liefde en zichzelf getrouw en wil hem volgen tot in de hel. Door die daad verwerpt ze dart meteen den Hemel. Dus daarin zou dan — want voor Hebbel is ook dit geen ״geval" maar „Idee" — voor den mensch een weg tot uitkomst zijn, dat hij getrouw zij aan zichzelf en aan zijn liefde, de uitkomst ongeacht. Maar als die „hel" zich realiseert tot misdaad — zooals voor Peter Skule („De Kroonpretendenten") die in zijn vader gelooft, die zijn vader blindelings volgt, door hoogten en diepten heen en een heiligschenner wordt? Waar waren, waar zijn de menschen, die zich dan waarachtig aan dien immanenten rechtsgrond, dien categori-schen imperatief staande houden konden en kunnen? De vurigste bewonderaars van het Bolsjewisme, de Bolsjewisten zelf kunnen het niet en zoeken hun daden te dekken met algemeen-geldige dogmatische rechtsgronden, tot met de namen van autoriteiten toe — in de betuiging, hier en daar vernomen, dat het Marxisme het Bolsjewisme volkomen dekt — in stede van zich enkel en alleen op hun eigen geweten als immanenten rechtsgrond te beroepen. Zoo verliest zich ook in die richting alles in nevelen van twijfel en vertwijfeling.

En nog niet is hier de hoogste graad van onderscheiding, van zelfonderscheiding bereikt — nog kleeft aan dit alles het oude dogmatisme van Geloof en Hoop, van zedelijken voorkeur vooral, totdat eindelijk „Schuld" en „Noodlot" worden opgeheven in een klaar besef van Noodwendigheid en dit projecteert zich in de litteratuur tot wat wij willen noemen het:

Derde thema.

Alle „zedelijke schuld" is Noodlot, en alle Noodlot is Noodwendigheid. Kandaules zondigde, omdat hij zich realiseeren wilde, omdat hij zich realiseeren moest — het leven-zelf richtte

511