Prometheus

van Robespierre, van de Vlekkelooze Deugd, waarin de achttiende eeuw nog zonder voorbehoud geloofde, die in de achttiende eeuw in zichzelf geloofde, de man, die met zijn beginsel geen transactie duld, zijn moeder ongetroost laat sterven, omdat ze van haar rijkdom maar negen tiende verzaken kon, wiens ,,Alles of Niets" als een vlammenzwaard door de wereld gaat, in de eerste plaats op zijn eigen borst gericht. Daarom moet zijn kind sterven op de koude, vochtige plek, waar zijn arbeidsveld is, daarom moet zijn vrouw ten onder gaan, omdat hij zijn post niet verlaten, haar zwakheid niet tegemoetkomen mag. Zijn gansche leven heeft hij gemeend God te volgen, en in zijn stervensuur hoont hem de stem ,,God is Erbarmen". Maar had hij God in erbarmen gevolgd en om dat erbarmen de rechtvaardigheid verzaakt, het kwaad niet uitsnijdend, maar verbloemend, vergevend, niet straffend, had hij voor kind en vrouw zijn post verlaten — dan had de Stem hem toegeroepen: ,,God is Rechtvaardigheid" —, vóór de lawine zijn afgemat hart, verstrikt in tegenstrijdigheid, verdoold in zichzelf, voor eeuwig begroef. Als eenmaal Orestes, vervolgen hem de Furiën,, omdat hij, naar het eene strevend, het andere verzuimde, de eene Wet betrachtend, de tegenwet schond — en dit is het loon van wien vrouw en moeder, kind en zichzelven offerde.

Hier openbaart zich de menschelijke Ontoereikendheid niet langer als ,,zedelijke schuld", maar als Noodlot. Van Kan-daules kan nog worden gezegd — in den aanvang en naar den schijn althans — dat hij faalde, van Judith eveneens — maar Brand faalde in dien zin nooit en nimmer. Zijn ,,goede daden" zijn niettemin allemaal... slechte daden.

De Waarheidl Dokter Stockman (Ibsen's „Volksvijand") stikt in de leugen, in de maatschappelijke leugens van proosten en bisschoppen, machthebbers en aandeelhouders, in de leugens van Orde en Gezag en Gemeenschapsbelang, waarin alles, wat ten hooge streeft, wordt doodgedrukt. Wie die het ziet twijfelt aan de onvermengde waarde der daad van den man, die om waarheid komt, en waarheid eischt en waarheid spreekt ?

Zulk een man is Gregers Werle („De wilde Eend"). Hij klopt aan de deuren van alle huizen — waar menschen vredig en gelukkig in leugens leven — met zijn ideale schuldvordering en vindt zich ontvangen als „dertiende aan den disch".

508