Prometheus

dogma's loswrikkende, en dus vernietigende werkzaamheid herinneren we nog eens aan de zoo vaak gewraakte, eerder-geciteerde regelen in Lessing's ,,Emilia Galotti", waar de heldin in haar doodsangst een zelfbelijdenis slaakt, die het lang gehandhaafde onderscheid tusschen „kuische vrouw" en „onkuische vrouw" ten eenen male opheft, vernietigt. Een vluchtige herinnerings-vergelijking met Corneille's Chimène, ja met Richardson's ,,Pamela" en „Clarissa", toont welk een verlegging er heeft plaats gehad.

De individualistisch-pantheïstische, zelf-critische achttiende-eeuwsche litteratuur kon geen ,,vlekkelooze" menschen voortbrengen, evenmin als zwarte misdadigers en ,,vuige onverlaten" - tegenover Schiller's in dat opzicht „ouderwetsche" typeering van Franz Moor staat zijn helder begrip van Philips II.

Reeds de beste geesten van de achttiende eeuw hebben aldus het inzicht der menschelijke ontoereikendheid in de litteratuur neergelegd en zelfs hun personen een element van twijfel en zelfverwijt, voortspruitend uit dit zelf-critisch inzicht, toebedeeld — de negentiende eeuw zet, in het klaarder licht eener vollediger bewustwording, dezen arbeid onverdroten voort en geeft in haar litteratuur een bijkans onafgebroken tableau van menschelijke ontoereikendheid te zien, waarvan de tragische werking als het ware wordt verscherpt door den twijfel en de vertwijfeling der betrokkenen. De auteur staat tegenover zijn schepselen óf hartstochtelijk meelevend, óf afzijdig-cri-tisch, naar den geest des tijds, waarvan zijn geest de weerspiegeling is.

De oude zelfmisleiding, het zich noemende idealisme, is daarmee voorgoed afgezakt naar den preekstoel en het Zaterdagavond-artikel, naar stadsvoogden en proosten, de vertegenwoordigers der collectiviteiten, die het Ibsen's „Brand" zoo zuur maken, het voelt zich nog steeds volkomen thuis tusschen de „practische inzichten" en is koek-en-ei met het gezonde verstand der betrokken „idealisten". Deze behooren niet tot de sfeer, waarin denkers en kunstenaars geboren worden. En zelfs het nieuwe, vooral in den aanvang zoo trouwhartige „collectieve idealisme", dat de negentiende eeuw heeft voortgebracht, het idealisme van de socialistische collectiviteit,

502