Prometheus

'twelk ״Le Cid" in werkmansplunje aan de litteratuur heeft gegeven — want alle litteratuur van collectieve ,,idealen", die collectieve belangen zijn, kent maar één enkel type van held: Le Cid — heeft het zonder waarlijk groote, critische kunstenaars en denkers moeten stellen.

Wat door Lessing en Schiller werd begonnen, wordt door Hebbel en Ibsen voortgezet. Goethe verhoudt zich, naar we zagen, ten opzichte van het onderhavige vraagstuk, geheel anders.

Hebbel's ,,Judith" is de voltooiing, de consequentie van ,,Emilia Galotti", een consequentie, waarvan Lessing zelf wellicht, als steeds menschen van de uiterste consequenties hunner eigen waardebepalingen, teruggeschrikt zou zijn. Op dezelfde wijze is Ibsen's ,,Brand" de voltooiing van Lessing's ,,Odoardo Galotti" en van Schiller's ,,Vettina". Ibsen's ,,Julianus de Apostaat" is in aanleg volkomen dezelfde als Schiller's ,,Fiesco".

In al deze figuren leeft een streven naar hoogere doeleinden boven het klein-persoonlijke uit en allen falen ze, aan de van hunne menschelijkheid, van ons aller menschelijkheid, onafscheidelijke tekorten. Schier altijd en overal zal het besef van dat tekort in den aanvang het karakter aannemen van een besef van ,,zedelijken schuld" in zichzelf en in anderen. Van alle ,,dogmatisme" is zeker het dogma van de wilsvrijheid het taaist ingeroest. Dat dogma waarachtig prijs te geven, beduidt zelf-prijsgeving, die zelfopheffing is, daarom geeft dan ook niemand het eigenlijk prijs, zelfs de allerredelijkste alleen bij momenten; het is het dogmatisme waarin we het vaakst en zelfs zonder het te bemerken, terugvallen. Maar de houding van den kunstenaar tegenover dien ,,zedelijken schuld" zijner medemenschen is wel aanmerkelijk veranderd — hij voelt die immers als eigen schuld, en voor den ouden ,,heiligen" afschuw is dus een innig meegevoel in de plaats getreden. Doch het gevoel van ״schuld" blijft zich koppelen aan het gevoel van ״tekort" en brengt voor den kunstenaar en voor zijn schepselen boete, berouw en zelfverwijt noodzakelijkerwijs met zich. Duidelijk onderscheiden we de opvatting van ״tekort" als ״schuld" in de litteratuur en we willen die opvatting kenmerken als het:

503