Prometheus

aanvang van de negentiende eeuw. Alle beginselen te begrijpen als eenzijdigheden, hun samenvatting als een illusie, waarop toch weer een uiteenvallen in eenzijdigheden zal volgen, wordt de groote werkzaamheid van een ander, kleiner deel dier bezige geesten. In het eerste ligt alweer de kiem van een nieuw dogmatisme, doch dit onderscheid doet zich nog niet dadelijk gelden — en de groote gemeenschappelijke trek is deze, dat van absoluut ״Gezag" en van absolute „Vrijheid" het onmogelijke wordt ingezien.

Deze algemeene drang om twee eenzijdigheden te syn-thetiseeren, vindt zeker zijn hoogste uitdrukking in de filosofie van Hegel, in de leidende gedachte van de „these, antithese, synthese."

Zooals nu de Kantiaansche filosofie in hare grondslagen de hoogste, de abstracte uiting is van een algemeen verlangen zijns tijds naar vrijmaking, naar de dubbele autonomie van het Ik — waarvan Fichte de consequentie trok en Stirner de toepassing aanprees — waartegenover Schelling dan de „rechten" van het niet-Ik doet gelden, zoo is de Hegeliaansche filosofie weer in haar grondsalagen de allerhoogste uitdrukking van het verlangen zijns tijds: die autonomie van het Ik te verzoenen met de maatschappelijke beperkingen, op grond van beider redelijkheid en betrekkelijke onhoudbaarheid. In den geest van den grooter denker wordt aller verlangen tot inzicht, aller voorgevoel tot begrip, doch de duidelijke algemeene verwantschap met allen bindt hem aan zijn tijd en laat hem begrijpen als een tijdsverschijnsel.

Vinden we niet, zij het beperkter, minder abstract en algemeen, meer aan de voorhanden objecten vastgehecht, de Hegeliaansche gedachte overal in den geest en in de geschriften van zijn tijdgenooten terug? Hij alleen herkende het in-zich-zelf als spiegeling van den tijdgeest, als eeuwig en algemeen, hij alleen doorgrondde er den hartslag van het Eeuwige in, doch in velen klonk het zwakker, trilde het flauwer.

Zoo we ons een pyramide denken, op wier hoogsten top Hegel is gezeten, de gansche wereld omvattend in zijn blik, van elk „ja" het onhoudbare en toch houdbare, van elk „neen" het houdbare en toch onhoudbare aantoonende, om „ja" en „neen" saam te vatten in wat „ja" en „neen" tezamen, wat

488