Prometheus

,,betrekkelijk" is — dan ontmoeten we in de lagere gebieden de geesten, wier blik zoo wijd niet reikt, wier geest zoo algemeen niet vat, maar die tocb, voorzoover ze zien, hetzelfde zien. In de pogingen en projecten van Auguste Comte, van Saint-Simon en Fourrier, om de maatschappelijke behoefte aan ,,Ordre" te verzoenen met het persoonlijk verlangen naar „Progrès" — in Buckle's. verlangen ,,Vrijen Wil" en ,,Prae-destinatie" te vereenigen — in de gedachte van Paul Louis Courier en zoovele anderen: ,,Liberté, Autorité, Fédération", in Hugo's beroemde voorrede van ,,Cromwell", in Hebbel's drang om wat hij noemde ,,Novantike" kunst voort te brengen — ja, en als het ware aan den voet van de pyramide, in de fameuze leuze van het burgerkoningdom, de leuze van het ,,Juste Milieu" en in de op dien basis door Balzac geteekende ,,Bourgeois moderne", — in Heine's synthetischen humor, zoo iets geheel anders dan Voltaire's analytische satire, in zijn ,,grafschrift" op Nicolaï — overal klinkt dezelfde stem, getuigend van hetzelfde inzicht: boven het oude fanatisme, de oude eenzijdigheden uit, tot een redelijke uitkomst te komen.

Deze werkzaamheid is in zichzelf opheffend, deze werkzaamheid (in Philo, in Pico, in Lessing) vertegenwoordigde van ouds den wil tot opheffen, den doodswil, tegenover den wil tot stellen, den levenswil, zich openbarend als dogmatisme. Zal dan dit dogmatisme, die levenswil, zich nu weer openbaren, dan zal dit een stremming, een verstoring in die opheffende, redelijke werkzaamheid beteekenen.

En hier ligt de knoop, van waaruit het conflict tusschen modern dogmatisme en modern individualisme, tusschen positieve, stellende wetenschap en negatieve, opheffende wijsbegeerte, tusschen den geest van Comte en den geest van Hegel ontspringt.

Voor den grondlegger van het moderne dogmatisme, de positieve wetenschap, biedt het verleden en het heden een schouwtooneel van menschelijke dwaasheden en dwalingen aan, die alleen door menschelijke scherpzinnigheid en beter inzicht, maar dan ook voorgoed te corrigeeren zijn en de mogelijkheid waartoe zelfs uit den weg te ruimen is.

De ,,Philosophie Positive" wordt in de algemeene verwarring en verwikkeling voortdurend als een moderne Blijde

489