Prometheus

spiegelt zich het onderling conflict tusschen der Eenheid zelf-bestendigingsdrang en zelfopheffingsdrang — in den strijd van Bismarck tegen de revolutionnaire en individualistische beginselen van zijn tijd slechts de strijd van zelfzucht (in den uit-gebreiden, misleidenden vorm van ,,patriotisme") tegen idealisme als bovenpersoonlijk streven naar Recht. En men voelt duidelijk dat dit iets anders is dan de spiegeling der elementaire verdeeldheid der tegen zichzelf gekeerde Eenheid.

De oude antithese, de strijd tusschen Twijfel en Dogmatisme, tusschen doodsbestreving (als zelfopheffing) en levens-bestreving (als zelfbestendiging) moet zich dus na de zelfopenbaring van het Absolute noodzakelijkerwijs verplaatsen uit de categorie der kerkelijk-maatschappelijke dogma's — maar verdwijnen zal het niet, verdwijnen zal het nooit, want het is eeuwig en fundamenteel. Waar is het dan? Waar zien we het dan na de Revolutie, na de Restauratie, na het verdwijnen van de oude dogma's?

De oplettende ziet het met onmiskenbare duidelijkheid in de worsteling, in het conflict tusschen Speculatieve Filosophie en Positieve Wetenschap. En wanneer we dan ook zeggen, dat de geest van Auguste Comte, de geest van Darwin in de negentiende eeuw langen tijd heerscht over den geest van Kant en Hegel, dan beduidt dit weer de overwinning van Dogmatisme over Twijfel, van Collectiviteitsgevoel over Individualisme, van het stellende willen over het opheffende willen, zooals we dat vroeger onder een andere categorie, in andere thans uitgeleefde vormen zagen.

Duidelijk speuren we dan ook in de grondtrekken van het positivistisch-wetenschappelijk temperament de oude kenmerken van het oude kerkelijk-maatschappelijke temperament, waartegenover de oude individualistische drang wordt voortgezet en tot hoogste ontwikkeling komt in de speculatieve filosofie, welke ten opzichte van de dogmatieke, positief-weten-schappelijke gezindheid, juist als vroeger het oude ten opzichte van de kerkelijk-maatschappelijke gezindheid, beurtelings onderligt en zegeviert.

De kristallisatie, de vorming van dat ,,moderne dogmatisme" voltrekt zich op overeenkomstige wijze als wij dat bij het oude dogmatisme hebben gezien, namelijk door de verstar-

486