Prometheus

zelfwantrouwen van den zedelijke kennend, met de plompe onverzettelijkheid van dien zelfden olifant zijn doeleinden nastreeft, precies dat soort karakter, dat de massa imponeert. Geen beter bevestiging voor de stelling, dat het formeeren en in stand houden van collectiviteiten op den ouden grondslag: Kerk en Vaderland, in de negentiende eeuw alleen door den naar intellectueel en zedelijk gehalte mindere kan worden verricht, dan Bismarck's ,,Gedanken und Erinnerungen" — tenzij dan de handelwijzen en inzichten der huidige nationalisten van elke nationaliteit.

Dit wordt door den oorlog, al is het waar dat nu ook de beteren en de besten hun strijdende collectiviteiten steunen, niet ontzenuwd en niet weerlegd. We verwijzen den hierin belangstellenden lezer naar onze brochure *), om niet in herhalingen te vervallen en niet te veel van ons eigenlijk onderwerp af te dwalen.

Nu hebben we in de voorafgaande hoofdstukken van dit werk uitvoerig en, naar we hopen, duidelijk aangetoond, dat de rhythmische beweging, het eeuwige ,,conflict" tusschen zelfbestendiging en zelfopheffing van het Absolute zich (wat ons speciaal onderwerp betreft) deed kennen als het afwisselend domineeren van ,,individualistisch willen" en ,,collectief willen" — dit laatste tot nu toe op kerkelijk-maatschappelijken grondslag.

Het spreekt echter vanzelf, dat het zich in dezen vorm, na de zelfopenbaring van de Eenheid, van het Absolute in de geesten der menschen niet meer onder die categorie kan openbaren.

AVant beiderlei streven is alleen zoolang van de Eenheid uit ,,werkelijk" als het, van den mensch uit, ,,waarachtig" is — vóór de ,,zelfopenbaring" der Eenheid, vóór het ,,moderne denken" was dat conflict er een van Inzicht contra Inzicht — beurtelings belichaamd in de besten van het betrokken tijdperk — daarna is het eenvoudig een conflict van ,,macht" tegen ,,recht" en ook daarin leeft de eeuwige werkelijkheid, maar op een andere wijze, onder een andere categorie. In het ,,conflict" tusschen den geest van Pascal en dien van Fontenelle

*) ,,Patriotisme en Menschenliefde '.

485