Prometheus

waarvan de Fransche Revolutie een poging tot zichtbare verwerkelijking beduidt, maakt hem dubbel ongeschikt tot een critiek-loos terugkeeren in eenige collectiviteit. De Renaissance heeft sterke gevoelens van eigenmachtigheid en vrijmachtigheid gekend — de achttiende eeuw voert ook hier intuïtie op tot besef, voorgevoel tot klaar begrip. In redelijkheid en zelfbewustheid is de mensch herboren en kan evenmin meer wezen de blinde, critiek-looze afspiegeling eener dogmatieke collectiviteit, als het eenmaal geboren kind ooit weer inkeert tot het moederlijf.

De moderne persoonlijkheid zijn daarbij ook nog op andere wijze de oogen omtrent zijn oude idealen — Kerk, Vaderland, Samenleving — voor altijd opengegaan, hij kan zich niet meer ontveinzen, dat die gewaande idealen in werkelijkheid zijn belangen zijn, hij kan zich niet ontveinzen, dat waarachtig idealisme in geen enkele collectiviteit wordt aangemoedigd of zelfs maar geduld. Zooals Ibsen het gevoelt en in elk zijner drama's tot uiting brengt, zoo voelen het eigenlijk alle rijpen naar het karakter en naar den geest: de ,,Steunpilaren der Maatschappij" zijn de zotten en de huichelaars, die hun zelfzucht tot beginsel en hun lafheid tot systeem verheffen, van hun nood een deugd maken — het ware idealisme, de ware deugd is belichaamd in ,,De Volksvijand", in den onmaatschappelijke, den eenzame, wiens onzelfzuchtige deugd, als alle deugd, een aanval is op de collectiviteit, door deze als zoodanig opgevat en bloedig gewroken.

AVanneer dit besef in zijn algemeenheid den geest en het gemoed der menschen doordringt dan, het kan niet anders, zullen de volwassenen naar den geest en naar het gemoed of als onverschilligen of als aanvallers tegenover de collectiviteit komen te staan. Als onverschilligen, voor zoover het hun aan ethische belangstelling, aan geestdrift ontbreekt en zij dus heimelijk een collectiviteit helpen in stand houden, omdat een breuk hen hinderen of benadeelen zou, doch zonder in haar te gelooven. Als aanvallers, voor zoover ze sterk-geestdriftig zijn of wel voor zoover ze met een aanval niets te verliezen en alles te winnen hebben. Aan het overeind houden van collectiviteiten op den ouden kerkelijk-maatschappelijken grondslag wordt dus in de negentiende eeuw meer zelfzucht dan zelf-

483