Prometheus

zijn, doch deze voorkeur wordt niet tot abstracte Idee, blijft zich hechten aan bepaalde, ethische, religieuze en wetenschappelijke onderwerpen, met de intuïtie — de onbegrepen bestemming — tot richtsnoer. — Maar deze intuïtie rijpt in den acht-tiende-eeuwschen mensch tot besef; hij begint te denken over de beteekenis en waarde van zijn eigen denken, zich van den algemeenen zin zijner gezindheden rekenschap te vragen en te geven, over eigen wezen en werking na te peinzen — hij wordt zelfcritisch, dat wil zeggen: in hem bezint zich de Eenheid op eigen functies, op eigen wezenlijkheid, van de openbaringswijzen geabstraheerd. De mensch leert dan langzaam en moeizaam, stap voor stap, immers voortdurend in dat begrijpen belemmerd en weerstreefd door den eeuwigen levensdrang, die de diepste bron is van al zijn dwalingen en misvattingen — zoodat hij zal moeten blijven dwalen en misvatten, zoolang hij leven wil — de Eenheid te begrijpen als een Proces, en alle gebeuren als een geleidelijke ontwikkeling. Zóó begrijpt zich de Eenheid als een eeuwige gang van zelfontplooiing en zelfherneming in den geest der groote filosofen van de achttiende en negentiende eeuw.

In hen het zuiverst, maar niet in hen alleen: de algemeene intuïtie van den tijd wordt in hen tot scherp en klaar begrip

Dit besef is onvergetelijk, dit licht wordt nimmer meer gedoofd — en het beduidt de ondergang van het oude dogma-geloof — 't welk gebaseerd is op de opvatting, dat eenig ding, eenige opvatting of instelling — ooit van blijvenden aard zou kunnen zijn. Door het inzicht in der dingen eeuwige veranderlijkheid is de denkende dit geloof voorgoed ontwassen, kan hij niet meer terugkeeren in een daarop steeds gebaseerde kerkelijk-politieke collectiviteit.

Doch het autonome karakter van het moderne denken heeft hem nog op andere wijze voor altijd vrij-gemaakt. Reeds voor Kant schept, krachtens de leer van de Zuivere Rede, het denkende individu zijn eigen wereld — al blijft het ,,Ding an Sich" de band, welke het juist-gerijpte denken nog aan de oude wereld van dogma's, stelligheden en ,,objectieve waarheden" verbindt — krachtens de leer van den Categorischen Imperatief is hij in die wereld ook zijn eigen meester, zijn eigen rechter en deze dubbele, intellectueele en moreele autonomie.

482