Prometheus

״Belang". De Duivel is de vijand van elk Christen — voor het betrekkelijk recht van den Duivel voelt zulk een Christen dus evenveel als het Oude Testament voor het levensrecht der uit-te-roeien vijanden der Joden, als Bossuet voor het recht van een Protestant. Nog steeds vallen in actieve collectiviteiten „Recht" en „Belang" volkomen tezamen, en dit is het, waardoor collectiviteiten sterk zijn. Het verzwakken van collectivi-teitsgevoel brengt dus ook dien kant van verdraagzaamheid met zich mee, dat men zelfs de tegenstanders gedeeltelijk in zich opneemt.

In „Don Carlos" staat dan koning Philips voor ons als de tragische, trieste eenzame, die geen vrienden kan hebben, omdat hij zich van menschen en menschelijkheid vervreemdde, door zich op een voetstuk van goddelijkheid boven anderen te plaatsen. Een vorst heeft slechts slaven en hovelingen, vleiers en bedriegers, een vorst heeft zóó lang om vleiende leugens gevraagd en voor de geringste poging tot harde waarheid zooveel menschen doen sterven, dat niemand hem in het veege uur, wanneer hij om waarheid smeekt, die zeggen durft of wil. En laat hij dan eindelijk den man voor zich komen, dien hij mensch weet onder de slaven, dan antwoordt deze hem: „Ik kan geen vorstendienaar zijn." Wat eenmaal gold de hoogste eer, zijn Koning blindelings te mogen dienen, wordt thans den waarlijk grooten mensch onwaardig geacht. En die eene, fiere, dien de Koning begeert tot zijn ־vertrouweling, die eenige, die niet te koop is — hij, de vlekkelooze Posa, is tegelijkertijd weer ketter en opstandeling, Prometheus, die een verdrukt menschdom tegen een tyrannieken Jupiter beschermen wil. Eere het nobele verzetl Die niet bukt voor den Koning, die verzet pleegt en verzet aanstookt, hij is de ware mensch. Want voor Don Carlos offert hij zich op — niet voor den Gebieder, maar voor den Vriend, niet plichtmatig als onderdaan, om het „goddelijke" leven van zijn Verheven Souverein te redden, maar vrijwillig, zooals een oude man uit inzicht en liefde zijn plaats inruimt aan een jongeren, hopend dat deze zal vervullen, wat hij niet vermocht. En de tyran staat erbij — als mensch overwonnen. Zóó staat de achttiende eeuw tegenover de oude ridder-idealenl

De vriendschap tusschen Don Carlos en Posa is de vriend

407