De verlatene

en kon ternauwernood nog Hebreeuwsch lezen. Na zijn Barmitswo — het opdreunen van een pars je en daarna taartjes eten en cadeautjes krijgen en kletspraatjes van familie en killegenooten — had niemand ooit weer met hem over zijn ״plichten" en „verant-woordlijkheden" gepraat. lederen Sjabbes ging hij ter sjoel, om zijn vader; en 's morgens thuis omsnoerde hij zich voorhoofd en linkerarm met de lederen gebedsriem om zijn moeder.

Maar de sjoel begon hij, met ontwakend onderscheidingsvermogen, een zotte en levenlooze comedie te vinden. lederen Sjabbes dat opdreunen van dezelfde gebeden, die iedereen uit 't hoofd kende en waarvan niemand de zin bekommerde. Leelijk was het brabbelkoor van gebed-galmende en mompelende stemmen, zonder maat of val. Leelijk het gekibbel en geknoei met oproepen, schnooderen, mitswo's ver-koopen en wegschenken. Van het sjoelgaan als zoodanig begon hij afkeerig te worden, 't op gezette tijden optrekken en altijd dezelfde gebeden zeggen, zonder eenige afwisseling, twee-en-vijftig keer in een jaar en zoo jaar in jaar uit, in een taal, die niemand goed verstond.

Maar het Jodendom zelf had hij nog lief, om zijn geschiedenis, om zijn heilige feesten en vreugdevolle hoogtijden. Met hart en ziel voelde hij er zich deel van uitmaken en in de viering der plechtig-feeste-lijke avonden, den Seider, de Kol-Nidrei en het herfstfeest Nieuwjaar, ging hij, bevend van geestdrift, of doorgloeid van diepe vreugde op als in zijn jong-kinderlijke jaren.

Nog las hij uit de Megilla, die hem de overgrootvader Akiba had nagelaten, nog bekoorde hem de gewijde geur der ceder-appelen, nog voelde hij de vreugdevolle ontroering om de toebereidselen voor het Paaschfeest, ieder jaar opnieuw. En als op Joum Kippoer in de sjoel vol kaarslicht de mannen baden

97