De verlatene

Hij ging den Sabbath niet naar school, maar als hij alleen zat op den zolder met z'n boeken, schreef hij en teekende hij, naar hij lust had. Het scheen hem nu onmogelijk en dwaas den heelen dag met de armen over elkaar te zitten en belachelijk, dat er een God zou zijn, die zooiets eischte of zich bemoeide met minderwaardige zaken als eten en drinken.

Hij zocht de overtredingen niet, hij vond geen genoegen in het eten van verboden spijzen, hij liet de voorschriften niet los, maar ze lieten hem los. Ze zeiden hem niets meer, hij voelde hun zin niet langer. Het kwam allemaal vanzelf, van het een viel hij in het andere, ongemerkt van het Sabbath-overtreden tot het schenden van spijswetten, van paaschwetten en van vast-wetten. In zijn omgeving vond hij niemand, die waarachtigen eerbied had voor de Jood-sche voorschriften of er bewust naar leefde. De Rebbe onderrichtte z'n schoolkinderen, zooals hij hem had ondericht, zonder geestdrift, zonder warmte, en de gemeente leefde ernaar in sleursche plichtmatigheid, zonder begrip van het waarom en het hoe, of ze overtraden uit zakenbelang en onverschilligheid.

Hoe slecht kenden de Joden hun eigen wetten, hoe ontging hun de zin hunner mooie dagelijksche gebeden, hoe onverschillig was hun het godsdienstonderricht aan hun kinderen, hoe saai en dor was dat onderricht, doordat niemand en niets er wijding en bezieling aan gaf! Uit het hoofd leeren en opdreunen, al die voor kinderen volslagen duistere gebeden, in verouderde, onbegrijpelijke vertalingen, al die voorschriften, die voor het overgroote deel geen zin en geen nut meer hadden, en het naleven ervan, als een van ouder en voorouder overgenomen gewoonte, waarmee men brak, als ze al te lastig werd en belemmerend werkte op de zaken en den wereldschen welstand.

Hij-zelf, Daniël, was nu twee jaar van de school

96