De verlatene

alles, op kasjroeth en op vuur-en-licht, op Sjabbes-rust en op gemets, als het Pésach was; hij kon haar nergens op betrappen. Dat kind deed nog wel haar plicht, dat kind zat nog wel vast in het geloof. In z'n laatste ziekte was ze goed voor hem geweest, had ze hem verzorgd, alles voor hem gedaan. Hij was er niet mee gediend, was liever gestorven, maar haar plicht was 't geweest, wat ze had gedaan.

Hoe zou 't met Roosje gaan, later, als hij niet meer leefde? Geen jongen uit de kille, die om haar komen zou: dat had haar Esther gedaan; geld hadden ze niet, geen cent en van sparen was geen sprake meer. Dertig gulden iedere maand kostte hem zijn dochter in het gesticht. Roosje moest maar in den winkel blijven, met Debora tezamen. Debora was best, ze praatte te hard, ze praatte te veel, maar ze was best voor den winkel. Dan zou ze haar brood hebben en geen zorgen, dan zou ze veilig zijn. Waartoe diende al dat trouwen, waartoe was het eigenlijk goed? Kinderen kreeg je, die opgroeiden tot je verdriet. Jozef z'n zoon was onbesneden — dat was Rebecca's schuld. Jozefs schuld ook; nóóit, nóóit, nóóit had hij den gruwel mogen toelaten, opzettelijk zijn kind te verstooten uit het Jodendom, vóór 't denken kon!

Nee, 't was goed, dat Roosje maar stilletjes in den winkel bleef, 't huishouëntje doen, Debora zou bij haar kunnen inwonen, als hij er niet meer was; Debora was ouderwetsch, degelijk Joodsch, van haar zou Roosje geen kwaad leeren. En in haar zat geen kwaad. Hij beleefde geen vreugde aan haar, omdat hij geen vreugde meer kon beleven, omdat hij oud was en naar den dood verlangde. Vreugdeloos was zijn leven, vreugdeloos was het leven van zijn laatst-gebleven kind. Er viel niets aan te veranderen, h ij had het haar niet gedaan. En zou ze dan zonder vreugde leven, veilig voor zonde en goddeloosheid, veilig met ijverige en vrome Debora zou hij haar ach-

'270