De verlatene

winter hield hem niet terug daarheen te gaan, al wist hij, dat hij er met den Rebbe en den Sjammos alleen, en dat er geen ״minjan" zou zijn, en de eigenlijke dienst geen voortgang zou kunnen hebben. Het gebeurde meermalen den laatsten tijd, dat er geen „minjan" was, geen vereeniging van tien meerderjarige mannen om tezamen den heiligen dienst te vieren. Er waren er rijkelijk zooveel in de kille, maar ze kwamen niet. Een regenbui, een grauwe lucht hield ze in huis, ze vervreemdden van het geloof; het dorp stond al bekend als een „moderne" kille. Vroeger was dat niet zoo geweest. En een enkele maal dacht Roosje erover na, hoe dit toch wel kon zijn gekomen, waarom het jongere geslacht zich, opgroeiend, zoo had vervreemd van het oude, maar ze vond er geen verklaring voor. Zij voor zich voelde wel diepe gehechtheid aan het geloof. In haar gevoel, in haar herinneringen — die altijd gericht waren op het lieve en lichte der voorbij dingen — door haar geneigdheid het verleden te idealiseeren, leken haar de Joodsche feesten — zooals ze waren geweest in de dagen, dat moeder leefde — toppunten van heiligheid en blijde verhevenheid. Met de Rousj-Hasjono viel niets ter wereld te vergelijken, de Joum-Kippoer, was boven beschrijving heilig, en 't feest der Loofhutten meer dan alles zoet en bekoorlijk. Voor haar was het feest-element en het geloofs-element in de viering dier hoogtijden volmaakt één. Ze ontleedde niet, overdacht niet, haalde de dingen niet critisch uit-elkaar, liet ze onaangetast in hun heerlijke eenheid. Iedere voorbije Vrijdagavond uit de geluks-periode van hun verwoeste gezin — toen moeder nog leefde, vader een krachtige man was — leek haar nu een stralende, diep-zalige hoogtij toe, die zonder de wijding des geloofs niet zoo stralend, maar zonder de feestelijkheid niet zoo zoet zou zijn geweest.

Vroeger, als ze had geklaagd bij moeder om de

235