De verlatene

en de verbittering daarover omgezet in feilen haat tegen alles wat Joodsch was, in drang en behoefte naar verloochening, naar afsnijding. Het geërfde martelaarschap had haar niet in eigen oog verheven, ze had het enkel gevoeld als een klem, een hinder, en er zich zoo gauw mogelijk uit losgemaakt.

Jozef, z'n broer, was Jood, zou Jood blijven in z'n smaak, in z'n neigingen, in het heele complex van z'n gewoonten en manieren, zijn gevoelens en zijn gedachten. Toch zou hem het oude Jodendom, het onwrikbare, belichaamd in den vader, verschempen en verstooten, omdat hij ״modern" was geworden. Het kern-echte Jood-zijn in hem zouden ze niet erkennen, niet meer zien, in hun zinloos toornen tegen overtreding, van vast-wetten en spijs-wetten en rust-wet-ten. De Ritus, het levenlooze lichaam, als levende Godheid geëerd, zou voorzeker — zóó voorzag Daniël het — den kalmen, zachtaardigen oudsten broer van den vader, die hem liefhad, scheiden.

Zoo bepeinsde hij het, zoo bepraatte hij het met z'n vriend. En meer en meer bekommerde hem het lot van het overgebleven zusje. Hoe zij in haar gevoel stond tegenover het oude geloof, hij wist het niet. Ze had geen sterk karakter, geen hevige begeerten, geen prangende behoeften. Ze had alleen een eindeloos-groote behoefte aan liefde, aan verteedering, te geven en te ontvangen. Daarvoor had ze zich in haar kinderjaren vernederd tot 't beschamend vragen, om wat noch geboden werd, noch recht gegund; daarvoor had ze zich het geringschatten en terugzetten laten welgevallen. Ze was nu wel trotscher en eenzelviger geworden, maar de oude drang zou nog wel onverminderd diep in haar leven.

Meer dan eens wroegde in hem de gedachte, dat hij zelf nooit haar in haar schuchtere uitingen tegen hem was tegemoet-gekomen, en dat hij nooit had beproefd, haar iets terug te geven, van wat ze blijkelijk

200