De verlatene

De Rebbe las vóór, het eene lange gebed na het andere, en de gemeente galmde, dreunde, bromde, prevelde mee, zonder maat of val zonder wijding en aandacht. Van tijd tot tijd verdween er een, door de achterdeur, stil naar buiten, en keerde weer na eenige oogenblikken, 't gezicht dan wel opgewekter, met een fluisterwoord tegen de buurlui, naast wie hij opnieuw z'n plaats nam in de lange bank. Doch gauw hervatte hij zijn bidden, waar hij was gebleven en z'n instemmend ״omein" galmde opnieuw, na iederen zin, dien de Rebbe ten einde had gezegd. Zoo klom de tijd tot het uur van de eerste Thora-voorlezing.

Boeken werden nu toegeklapt, opgeborgen onder de klepjes in de banken en andere werden tevoorschijn gehaald. In de afwachtende, stille sjoel stonden de witte mannen, bladerend, keelschrapend, loerend onderwijl naar de parnassim-bank. De oude sjammes, met z'n witte baret als een deftige bakker in goeden doen stapte op z'n onhoorbare schoenen, haastig naar die bank toe, en de parnas boog z'n mageren kop met den koperen bril — een vogelachtig-schrale hals stak uit het stijve doodskleed — naar den sjammes toe — die was blijven staan, onderdanig, vóór het trapje — en fluisterde hem den naam in van wien de eer van het openen der Verbondsarke en die van het in-en-uitdragen der Heilige Wet was toegevallen.

Hooge eerbewijzen waren dat, die bestemd heetten voor de waardigsten der gemeente. Ze waren te koop voor een gulden of drie kwartjes. Vrienden schonken ze over-en-weer elkaar uit beleefdheid, handelaars gaven ze hun goede klanten, zoons kochten ze voor hun vaders op dier gedenkdagen, ze werden van te voren „ingeschreven," de overgeblevene „geveild", en gelaten aan den hoogsten bieder.

Daniël had meermalen zoo een afslag van „mits-wo's" — op Sjabbesmorgen, na den dienst — meegemaakt, er zich als kind mee vermaakt, later er zich

163