Verdediging van het Westen

— een onmogelijk iemand dus — het zou kunnen doen, staat de directe belangstelling in onze toekomst, zoals die aanwezig is bij allen die in onze beschaving leven en die niet te oppervlakkig zijn om iets van de ernst der tijden te beseffen. Voor ons is natuurlijk geen „objectieve” waardering in deze zaak mogelijk. Maar wel kunnen we ons inspannen om te bereiken dat ons inzicht zoveel mogelijk „inzicht” en zo weinig mogelijk vooroordeel en angst is. Wel kunnen wij pogen de nationale en Europese bekrompenheden tot een minimum terug te brengen, om, denkend in beschavingen, in continenten en in tijdperken, tot een zo wijs en zo energiek mogelijk handelen te komen op de plaats en in de tijd waar wij ons nu eenmaal bevinden. Als wij dat pogen, dan kan Toynbee ons helpen om de juiste vragen te stellen die voor onze toekomst van belang zijn, om vele schijnproblemen te ontgaan, om werkelijk belangrijke kwesties van tumultueuze bijzaken te onderscheiden en om hier en daar een oplossing te vinden, of een aanwijzing voor de mogelijkheden die er zijn, voor de richting waarin wij onze actie zouden kunnen sturen.

Toynbee kan dit doen omdat hij de geschiedenis als een complex van mogelijkheden ziet, en niet als een van te voren gedetermineerd geheel. Wie een deterministische geschiedopvatting heeft, kan alleen tot handelen komen als hij zichzelf wijs maakt dat de gang der geschiedenis overeenkomt met zijn hartewensen, dat God of de Ontwikkeling het zó hebben ingericht dat de gelovigen (Islam, Calvinisme) of de uitverkorenen (het Noordse ras, de proletarische klasse) gedragen door de stroom van het gebeuren, in de veilige haven zullen landen. Al kan een dergelijk geloof gepaard gaan met een grote mate van scherpzinnigheid bij de leidende minderheden der gelovigen (Mohammed, Calvijn, Cromwcll, Marx, Een in), van een eigenlijk inzicht kan toch niet worden gesproken, op z’n best van een vruchtbare inconsekwentie. En bij de massa’s, die door deze minderheden beïnvloed worden, vinden wc alleen fanatisme, dommekracht, die soms tot successen kan leiden als die kracht zich in de richting van mogelijkheden beweegt, maar die op den duur toch altijd wordt tot een „tour de force”, die uitloopt op verstarring of op een catastrofe.

Eerst als men, met Toynbee, beseft dat de geschiedenis noch absolute wetmatigheid noch absolute vrijheid kent, doch slechts mogelijkheden en grotere of kleinere waarschijnlijkheden (die wellicht statistisch aangegeven zouden kunnen worden, als niet onze kennis der historie en dus ook onze historische statistiek nog in de kinderschoenen stonden) komt de baan vrij voor een werkelijk onderzoek en een werkelijk inzicht. En eerst als men met Toynbee

95