Verdediging van het Westen

Maar volksvergaderingen en populaire geschriften noem ik hier slechts omdat ze bewijzen hoe weinig hij er aan dacht zich in een ivoren toren op te sluiten, niet omdat ze de essentiële uitingen van zijn persoonlijkheid waren. En als ik op het toenemend maatschappelijk karakter van zijn werk wijs, dan bedoel ik daarmee niet, al die dingen die voor de beroepspolitici of voor regeringsambtenaren, voor zakenlieden of voor technici, als bij uitstek maatschappelijk doorgaan, en die in werkelijkheid noch met het begrijpen van, noch met het leiding geven aan de maatschappij veel te maken hebben, doch alleen met technieken die de, vaak vergeten, ideeën van scheppende persoonlijkheden bestendigen. Zijn maatschappelijkheid groeide als het ware van twee kanten; naarmate zijn inzicht groter en dieper werd, werd hij eenvoudiger in de zin waarin Gide eenvoudiger en gewoner was geworden, doorvoelde hij dieper wat hij met alle gewone en eenvoudige^nensen gemeen had, en zag hij dat er bij zooveel gelijkheid, ook gelijke maatschappelijke normen moesten zijn, die voor de alledaagse dingen in de omgang met mensen behoorden te gelden. Maar van de andere kant kwam uit dat grotere inzicht en die diepere kennis van de maatschappij, 'naast een toenemend gebrek aan eerbied voor wat zich in de maatschappij op de voorgrond kon dringen, en wat op golven van vulgariteit en ressentimentsuitbuiting omhoog kon komen, een steeds sterker verlangen op, naar wat Vermeylen eens (we weten nu, te vergeefs) als wachtwoord had gegeven aan de Vlaamsnationale beweging: more brains — meer intelligentie In de leiding der maatschappij. Hoe weinig hij er ook voor voelde zich met die leiding der maatschappij te bemoeien, hij besefte dat indien hij, en de mensen die hij als zijn medestanders beschouwde, zich er niet mee bemoeiden, het gevaar van de totalitaire verstarring of van de nihilistische chaos zo groot werd, dat er geen „levensruimte” meer zou overblijven voor al de dingen die voor hem van waarde waren. In zijn opzettelijk nuchter gehouden terminologie, sprak hij dan ook van zijn „belangen” die hij wilde verdedigen, zodat hij, „politicus zonder partij”, uit opportuniteits-overwegingen partij koos, zonder partijganger te worden, en zonder zijn voornemen om zo spoedig mogelijk zijn gehele vrijheid te hernemen, te verbloemen.

Wil men er dus op wijzen dat zijn maatschappelijke en politieke bemoeiingen niet de hoofdzaak voor hem waren, en dat hij ze slechts als een intermezzo beschouwde, dan heeft men gelijk. Maar men moet niets geringschattends in die uitspraak leggen, want niet alleen wist hij dat het leven uit niets anders dan intermezzo bestaat, maar hij wist ook dat dit politiek-maatschappelijk intermezzo

288