Verdediging van het Westen

Bij die beeldenstorm, waarnaar men eerst geamuseerd had gekeken, maar die mén (d.i. de gemiddelde „ontwikkelde” Nederlander), weldra toch wel al te kras begon te vinden, zodat men zich boos maakte over zoveel oneerbiedigheid of uit de hoogte verklaarde dat dit spclerij’ was, die men niet ernstig behoefde te nemen, bij die beeldenstorm gingen aanvankelijk slechts terloops ook maatschappelijke poppen en afgoden aan stukken. Maar op den duur werd zijn aandacht steeds meer op het maatschappelijke gericht, en naarmate het fascistische gevaar groter werd, nam dat maatschappelijke een steeds bclangrijker plaats in zijn werk. Zo is een boek als „Van oude en nieuwe Christenen”, zijn laatste grote werk, een bock over de geestelijke en maatschappelijke crisis die de periode tussen de oorlog van 1918 en die van 1939 heeft geteisterd, een boek met Augustinus en Luther op de achtergrond, maar met de democratie en het socialisme, met kapitalisme en marxisme, stalinisme en hit--lerisme op de voorgrond. Een bock dat de democratie aanvaardt, zonder van die democratie een nieuwe godheid te maken, zonder het oog te sluiten voor de gebreken en vooral de betrekkelijkheid van de waarde dier democratie. Zo was ook een boekje als „De Nieuwe Elite”, het laatste grotere essay dat we van hem hebben, een dóór en dóór maatschappelijk geschrift, omdat het niets minder dan de leiding van de maatschappij tot onderwerp heeft.

En ofschoon hij de kunst verstond de maatschappelijke strijd te voeren zonder vulgair te worden, hij voerde die strijd in de laatste jaren, en in toenemende mate in de laatste maanden, met toenemende energie, fel en onafgebroken, zodat de strijd tegen het fascisme, hoofdzaak voor hem was geworden. Niet alleen dat hij van ganser harte een zo belangrijk boek als Rauschnings „De nihilistische revolutie” vertaalde en bewerkte (hoe meesterlijk die bewerking was en hoe voortreffelijk hij er in geslaagd was, het duistere en ingewikkelde proza van R. tot leesbaar Nederlands te maken, dat wisten maar weinigen, die dan ook dit nieuwe staaltje van zijn „knapheid” waardeerden), maar behalve dit bock van Rauschning, zorgde hij ook voor de publicatie in het Nederlands van Rauschnings veel minder belangrijke boek „Hitlers eigen woorden”, omdat hij er een goed stuk antifascistische massapropaganda in zag.

Daarom ook was hij bereid te spreken op vergaderingen, niet langer alleen vergaderingen van studenten en Intellectuelen, waar hij sinds lang de meest geliefde spreker was, maar ook voor algemene vergaderingen, die uitingen van protest en van gezindheid waren, voor „volksvergaderingen” dus, waar hij niet wilde ontbreken, omdat hij wilde getuigen van zijn solidariteit met de massale en maatschappelijke beweging tegen het fascisme.

287