Verdediging van het Westen

een harmonisch geheel zijn geworden. Daarom is hij thans, nu van het traditionele socialisme niets is overgebleven dan wat domme illegale wroeters, een van de weinige steunpunten voor de nieuwe strijd om de vrijheid, voor het nieuwe socialisme.

Maar het is tevens, alsof Silone in zijn ondergang, de ondergang van alle humanisme wilde symboliseren in die landen waar het fascisme de heerschappij veroverd heeft. De beschaving verdwijnt, de aanknopingspunten verdwijnen en er blijft geen andere hoop dan dat de fascistische gewelds-apparaturen in de grote botsingen der staten vernietigd worden.

Een andere mogelijkheid is in de fascistische landen niet aanwezig. Vermoedelijk erkent ook Silone dit. Pietro Spina tenminste, moet vluchten, en hij heeft niets gevonden en niets tot stand gebracht. Wat hij achter zich laat is een land zonder hoop, want de laatste humanisten, die laatste strijders voor waarheid en recht en mensenliefde, als Don Benedetto, worden uitgcrocid.

Hopeloos, volkomen hopeloos. Tenminste als men denkt aan het traditionele socialisme, aan massa-acties, aan volksbewegingen. Maar is er nog niet een andere mogelijkheid? Het komt me voor dat Silone soms nog slechts een schrede van het aanduiden dier mogelijkheid verwijderd is. Maar hij spreekt haar niet uit, vermoedelijk omdat er iets heel pijnlijks ligt in het formuleren van wat de nieuwe socialisme betekent.

Het betekent kort en goed dat de socialisten — in de fascistische landen — moeten ophouden te pogen de massa te redden, en dat ze alle krachten moeten concentreren op het pogen zichzelf te redden. Aan het lijden van het volk is niets te veranderen, het machtsinstrument van de regering is niet te breken. Eerst de militaire nederlaag van Italië (of Duitsland, of Rusland) kan daarin verandering brengen en weer een periode van massa-actie openen. Tot zolang moet men beseffen van hoeveel betekenis het zou zijn, als in dat verdierlijkte Italië enige tientallen, of honderdtallen, of op den duur misschien zelfs duizendtallen, mensen leefden die socialisten waren in een andere zin dan de traditionele. Silone schijnt hier soms aan te denken. Het socialisme is dan ook voor hem „een andere wijze van leven”: hij laat Spina inplaats van over het verspreiden van manifesten, over het sluiten van vriendschap spreken, over het met elkaar omgaan zodat men elkaar kent, niet alleen als manifesten-verspreider, maar ook als mens, zodat men op elkaar rekenen kan. Rekenen voor wat? Voor het handhaven van de beschaving, van de humanistische cultuur, tegenover het

244