Verdediging van het Westen

Maar de interpretatie is veel minder die van den partijganger van de geest en van den bestrijder van stof en verstand die in de vroegere werken aan het woord was, de interpretatie is die van den wijze die hoopt dat de mensheid het licht zal zien, dat een „génie mystique” zal opstaan, de religieuze held, die ons naar de open maatschappij, naar de dynamische moraal en de dynamische religie zal leiden. De mensheid moet kiezen; „Elle nc sait pas assez que son devenir dépend d’elle. A el 1c de voir d’abord si elle Veut conti-nuer a vivre. A elle de se demander ensuitc si elle veut vivre scule-ment, ou fournir en outre 1’effort nécessaire pour que s’accomplisse, jusque sur notre planète réfractaire, la fonction essentielle de 1’uni-vers, que est une machine a faire des dieux”. Dit is in ieder geval nobel bedoeld, al is het zeker meer een uiting van hoop (de hoop der wanhoop?) dan het aangeven van een weg.

Van dit visioen, naar de aanvaarding van een statisch geloof, zoals Bergson aan het eind van zijn leven deed, is zelfs van uit het standpunt van zijn eigen filosofie beschouwd, een val. Maar de filosoof Bergson had in de hierboven reeds geciteerde zinnen zijn laatste woord gesproken. De rest behoorde aan den zieken en lijdenden mens.

En eigenlijk had de filosoof Bergson zijn laatste woord reeds gesproken in „L’Kvolution créatrice” en in het werk dat tussen dat bock en 1914 ligt. In „Les deux sources” was hij zijn eigen epigoon geworden, een droever en een wijzer epigoon, maar een die tenslotte alleen maar in Bergsoniaanse terminologie vertelde wat de religieuze democraten in hun taal verkondigden.

Zijn wmre rijk bestond toen, om met Edman te spreken.....Creative

Evolution, with its gleaming mellifluous stream of thought entran-ced many more than could understand it, and many readers, too, of many different worlds — the fashionablc dowagers who found refuge from boredom in hls élan vitai, the religieus liberals wel-coming a philosopher who secmed to have found critical clrcum-vention of mcchanistic Science and a new and poetic support for belief in God, in free wi 11, and even, though in somewhat Pick-wickian sense, in immortality . . . Those wcaried of the rationalism of the Transcendentallsts and the fixities and the iron neccssities of matcrialistic Science, all found in him a hope, an inspiration, and a release . . . Herc, too, was a philosopher who, while a consum-mate literary artist, could beat precise analysts at their own game, and analyzc nuances of feeding, action and thought which secmed to escape through the nets of logic and to be crushcd by the tight schemas of matter in motion.”

207