Verdediging van het Westen

wat indruk had gemaakt, dat was het radicale (of schijnbaar radicale — doch daarop kunnen we hier natuurlijk niet ingaan) van de aanval.

Stelde echter Bruncticrcs radicalisme teleur omdat de volkomen scheiding met den „vijand”, dien men naar verkiezing „rationalisme”, „intellectualisme”, „positivisme”, „scientifisme” enz. enz. noemde, niet was tot stand gebracht — met vreugde ontdekte men dat Bergson zich van den aanvang af op een heel ander plan plaatste, en dat hij iedere argumentatie afsneed, door de minderwaardigheid van den tegenstander bij voorbaat vast te stellen. In dat opzicht werkte hij niet meer als een beeldenstormer, (die immers evenzeer gefixeerd is aan het beeld dat hij vernielt, als degenen die het beeld aanbidden), doch als een bevrijder en verlosser.

Maar tegelijkertijd wist Bergson zijn nieuwe openbaringen, die men kon aanvaarden of verwerpen, doch waarmee geen discussie mogelijk was, omdat de oppervlakkigheid en ontoereikendheid van iedere discussie juist een van de geloofsartikelen van de nieuwe leer vormde, te formuleren op een wijze die niet minder pakkend was dan die van Brunetière. Ook Bergson zorgde voor machtssprcuken en slagzinnen, voor „handwoorden” (om met Ter Braak te spreken) die gemakkelijk te hanteren waren, en waaraan de lidmaten der irrationalistische gemeente elkaar direct herkenden. Bij hem geen van die aarzelingen die Boutroux tot een doodgewoon denker maakten, wiens opmerkingen men kon overwegen, aanvullen, aan-vechten . . . , bij hem het uitstijgen boven de profane wetenschap en de profane filosofie. Bij hem zijn we in het Rijk van het Licht, dat „scheen in de duisternis” — en wie wil nu graag van zich gezegd hebben: „maar de duisternis heeft het niet begrepen”? Van uit dat licht daalt dan het erbarmen en de genade neer op die wetenschappen, die in alle nederigheid hun bescheiden plaats willen erkennen en aanvaarden. En juist dat gemengd karakter van hoven de wetenschappen uit te stijgen, en er toch altijd mee bezig te zijn, maakte Bergson des te aantrekkelijker en aanvaardbaarder voor een milieu en een tijd die toch, hoezeer ze er zich ook tegen verzetten en hoe weinig ze geneigd waren het te erkennen, zoveel ontzag voor de wetenschappen hadden gekregen dat ze alleen die Zieners ernstig konden nemen die de indruk verwekten slat ze de wetenschappen volkomen beheersten, konden bestrijden met hunne eigen wapenen, niet defensief, doch altijd in de aanval.

„Un philosophc digne de ce nom n’a jamais dit qu’une seule chose: encore a-t-il plutót cherché a la dire qu’il ne 1’a dite véritablemcnt. Et il n’a dit qu’une seule chose paree qu’il n’a vu qu’un seul point:

199