Er is geen gisteren, er is geen morgen

Chaim? Was hij de reïncarnatie van een rabbijn uit onze familie, die vanavond was weergekeerd? Na eeuwen?

David. De ontvankelijke kunstenaar. Gevoelig voor deze prachtige warmte. Wiens ogen het geheel verslonden. Dit zilver, dat kristal, dit damast. Die met trillende lippen naar zijn moeder keek. Een vrouw, die het zachte licht van de kaarsen naar zich toewuifde en zo zong dat er een rilling over zijn rug liep. Zoals over de mijne.

Francina. Eerst wat uitdagend rondkijkend. Dit alles dwaas vindend en goed voor het getto. Maar allengs bang wordend voor deze ernst en de onbreekbare band met het verleden. Bezat zij Chaim wel? Leefde hij misschien nog steeds in het huis van zijn moeder omdat zij weigerde hem die joodse warmte te geven? Ik hoop dat spoedig de sabbat zal wonen in het huis van mijn zoon.

Stephanie. De sjikse. Met open glinsterende ogen voor dit glansrijke ritueel. Zoals zij openstaat voor de ceremonie van het Heilig Avondmaal. Vol eerbied voor iedere godsdienst. Ook een exotische als die de religie van haar David zou zijn.

Rubens huishoudster. De ogen gesloten. Haar leven zien voorbijtrekken als de mismaakte bedelaars van Peachum. Niets was haar deel geweest. Geen man op meisjesleeftijd. Geen kinderen, geen eigen huis. Geen hoogtijdagen in dat huis. Geen aanzien als moeder en grootmoeder. De slotscène zich afspelend naast een neuroticus, die dikwijls zorgzaam voor haar is. Maar soms dagenlang niet met haar spreekt en haar niet ziet. Niet wil zien omdat zijn verdriet dan is losgebroken als een bandjir.

En ik zelf. Bekoord door dit ritueel en gelijktijdig vijandig. Sentimenteel en opstandig. Waarom? Deze or-

206