Poste-restante Rood

'Waarom niet? Als het leven zijn waardigheid verliest?'

Als Michel dat zou doen, blijft er voor mij ook niets anders over. Ik zou niemand meer onder ogen durven komen.

De nacht of de dag, er bestaat geen verschil tussen als je niet slapen kunt, omdat je geweten je opjaagt en je gevoel van schuld, vooral van schuld, al heb je het zo niet bedoeld en wou je alleen maar goed doen. Ik had Michel tevoren alles moeten vertellen over Ab alvorens Ben Ahmed enige belofte te doen. Misschien was hij dan niet met hem in zee gegaan. Stom, dat ik er niet zo zwaar aan heb getild, maar wie waren er niet bij het verzet? Zelfs Jan de Etter. Daar zal Ab hem wel van kennen. Maar hij wist toch ook dat hij een renegaat is geworden? En wat jezelf betreft: is het waar dat je alleen maar goed wilde doen? Lieg je niet tegen jezelf? Was het uitsluitend hulp? Of wou je ook een rol spelen, de held uithangen, de beroepsrevolutionair worden, en vooral een goede beurt maken bij Michel, en nog veel meer doen dan al van je werd verlangd? Was de catastrofe onvermijdelijk na alles wat we op onze schouders hadden genomen, meer dan een mens kan dragen en verdragen? Of heeft Clausewitz gelijk, dat de stoutmoedigen zondigen aan overmoed als de anderen in slaap dreigen te vallen? Hij voegt aan zijn vaststelling toe: leve de stoutmoedigen. Ik zal het Michel eens vertellen als ik er de kans toe krijg. We wisten toch dat we een groot risico namen? Hij en ik, allebei. En als je het wel beschouwt waren we altijd in de val gelopen bij het illegale werk, met of zonder Ab. Natuurlijk heeft de veiligheidsdienst ons van de eerste dag af in de gaten gehouden. Een uit Albanië gevluchte partijgenoot heeft me eens verteld dat hij in Parijs bij de

331•