Stormvogels

doen, neem me het beste voor, maar het is een gif dat al maar doorwerkt, in je doen-en-laten overdag, in je dromen 's nachts. "Jullie hebben nog een leven voor de boeg, en ik wil jullie niet in gevaar brengen," schreef vader uit het kamp toen hij kon vluchten, maar het niet deed. Hoe autoritair hij ook was, hoezeer ik daar ook onder heb geleden, toen het er op aankwam deed hij niet wat er bij hem was ingebrand: van de zoon het offer voor de vader te vragen. Omgekeerd, offerde hij zich als vader voor mij, en voor ons gezin. "Jullie zijn nog jong, trekken jullie je van mij niets aan," zei mijn moeder, en wilde niet onderduiken, als dat al mogelijk was geweest. Het is de vraag of zij, ook met een andere instelling, de bezetting hadden overleefd, maar zij bleven, ondanks alles, de toekomst zien door hun hoop op ons te vestigen. En Mark deed hetzelfde toen hij schreef: "Laat Elsje een flinke meid worden."

Zij wilden, dat wij de familie zouden voortzetten als zij niet mochten terugkomen van de onbekende bestemming in Polen, en zij zijn — toen het noodlot hen trof -althans in die opzet geslaagd. Dat is een overwinning op het lot, en er is alle reden om daar blij om te zijn ondanks al het gebeurde, en niet te blijven rouwen, zes jaar al sinds de nazi's zijn gecapituleerd.

Natuurlijk ben ik ook blij om te bestaan, met jou, met de kinderen. Jij wou, in de mobilisatie, Elsje 'op stapel' zetten, omdat niemand wist wat er nog zou kunnen gebeuren. Toen zij er kwam werd zij, in al haar onschuld van baby en kleuter, de hoop van allen in de familie: van jou en mij, van de gedeporteerden, zoals ik al schreef, van jouw moeder die zich in het concentratiekamp uit verlangen naar onze kleine meid op de been hield, van haar man in zijn afscheidsbrief van de wereld. "Ik hoop dat jullie in gunstiger tijden aan gezinsuitbreiding zullen

165