Stormvogels

Wat dan? De schoenmakerij van vader waar ik uit nood was gaan werken, totdat de zaak als 'joods eigendom' werd geliquideerd? De liquidator woonde nog steeds op de Amstellaan en van zijn bestaan bleef een groot naambord pijnlijk getuigen. Voordat vader uit Westerbork werd doorgestuurd, had de Joodse Raad hem een machtigings-formulier gezonden waarin hij de zaak aan mij overdroeg. Het kwam echter te laat aan, en ik ontving het ongetekend terug. Ik bootste zijn handtekening na, wat hij in dit geval alleen maar zou hebben toegejuicht, ik deed het immers om de zaak voor hem, of voor mijn broer, te redden? Een advocaat die ik raadpleegde, gaf mij het dringende advies, het zo gauw mogelijk te verscheuren om een hoop ellende te voorkomen. Die formaliteiten waren na de oorlog niet meer nodig -dacht ik - en raadpleegde opnieuw een advocaat, die zijn best voor mij deed, van hogerhand echter te horen kreeg dat ik geen vestigingsvergunning had, geen middenstandsdiploma, geen vakpapieren, dat mijn vader de schoenmakerij zeker terug had gekregen, dat dit echter voor mij niet gold. De onrechtmatige, er door de nazi's ingestopte nieuwe 'eigenaar' kon rustig blijven zitten op het nieuwe adres, waar hij, op aanraden van de liquidator, naar toe was verhuisd. Huur ergens een winkel, begin ondanks de bureaucratische weigeringen, het voldongen feit heeft de meeste rechtsgeldigheid, drong de rechtskundige aan. De aardigheid was er intussen wel volkomen af. Al die moeite, al die narigheid voor een vak dat het mijne niet was. Als vader nu teruggekomen was, of moeder, of Mark om hem de schoenmakerij te kunnen overdragen, als het Rode Kruis mij niet had bericht dat niemand van hen meer in leven was.

Mijn gedachten dwaalden af. Het zou alleen betekenen: terug naar de oorlog, de klant die me vroeg of hij de

135