De kortste weg

niet was, was ze in elk geval in aantocht; de hele dag bracht ze kopjes surrogaatthee en Ersatz-koffie. Het was ondankbaar om er niet dankbaar voor te zijn, en toch rilde ik elke keer als ze binnenkwam. Ze waren evenwel onmisbaar, allebei. Soms moest ik weg, en wie zorgde er dan voor het stin-keltje?

Daar had je de machtiging, waar ik mee naar de Joodsche Raad moest. Vader had erover geschreven. In het kamp had hij gehoord van lotgenoten dat zij hun zaak, formeel, in eigendom hadden overgedragen aan een niet-joodse schoondochter en nu een 'arische' zaak hadden gekregen waarvoor geen dreigingen bestonden. Dat kon dus. Hoe vaak had ik daar vroeger niet over geprakkizeerd, zonder erover te durven praten. De schoenmakerij laten overschrijven op naam van Bep betekende immers haar en mij formeel tot eigenaar maken, maar wie had er minder recht op dan ik? Als iemand vader ooit moest opvolgen was het Maurits, die sinds hij de schoolbanken verliet met hem had samengewerkt. Natuurlijk, we zouden de schoenmakerij na de oorlog aan ze teruggeven. Wie kon daaraan twijfelen? En toch durfde ik er niet over te spreken.

Nadat vader er nu zelf over had geschreven haastte ik me naar de Joodsche Raad, die me een volmacht verstrekte ter doorsturing aan vader, toen al in Westerbork. Als hij tekende, was alles in orde. En ofschoon de volmacht al weken geleden aan hem was toegezonden, ontving ik van hem brieven met de klemmende vraag: 'Waarom stuur je me de machtiging niet toe?'

Op een kwade dag kwam de kaart van vader, uit de trein geworpen, waarop hij schreef dat hij op transport was gesteld. Korte tijd later ontving ik mijn eigen brief aan hem ongeopend terug, volmacht erin, ongetekend, waardeloos, te laat.

Wat moest ik nu beginnen? Het was een koud kunstje

¹59