De kortste weg

onmogelijk met zijn mopneus op zijn platte gezicht, zijn geplakte grauwe haren, zijn uitpuilende fletse ogen, en ik bromde wat voor me uit zonder antwoord te geven.

Nu richtte de vrouw die hem vergezelde zich tot mij. Een strak achterovergekamde beige haarstreng en een dotje, een verstrakt bleek gezicht van iemand die permanent aan hoofdpijn lijdt, een horrelvoet waardoor haar lichaam bij elke stap heen en weer zwaaide, de kleren van een Heilssoldaat aan waarvan evenwel de emblemen waren verwijderd.

'U had toch een knecht?' vroeg zij nu, en haar stem klonk nog kleveriger dan die van haar man.

'Hij moest naar Duitsland,' antwoordde ik korzelig.

'Hebt u daarom geen hulp meer?'

Ik bevestigde dit.

'Zie je wel,' zei de vrouw tegen haar man. Weer richtte ze zich tot mij: 'Kan hij u niet helpen?'

Ik aarzelde alvorens antwoord te geven. De vraag hoe het verder moest was een verschrikkelijk probleem voor me geworden. Waar vond je nog een schoenmaker? En wie wilde bij me werken, met de wetenschap dat het vroeg of laat verkeerd zou lopen sinds het kartonnen bordje 'Joodsche Zaak' in de etalage hing? Bovendien was die kerel een prutser. Zoveel had ik al van het vak geleerd om dat te zien aan de schoenen die hij in de winkel liet stikken: binnenwerk bestond voor hem eenvoudig niet.

Een kans was het wel. De klanten waren allang blij als hun schoenen werden gerepareerd. Voor vakwerk moesten ze tot na de oorlog wachten. Dan waren vader en Maurits er weer.

'Wanneer kan u beginnen?' vroeg ik, omdat langer aarzelen mijn twijfel slechts zou vergroten.

Het echtpaar Lodenburg was onafscheidelijk als twee parkietjes, ook toen hij al in de schoenmakerij werkte. Als zij er

158