Opgedoken

pen naar Westerbork gebracht. Met zorgvuldig voorbereide razzia’s werden de joden per straat of stadswijk door SS en Grüne Polizei opgehaald. Tot de laatste slachtoffers behoorden de leden van de Joodse Raad, die voor de Duitse bezetters als spreekbuis en als marionet had gediend. Iedereen die zich probeerde te onttrekken aan de deportaties door onder te duiken en -zoals het geval was met het gezin van Otto Frank - verraden werd, kwam als zogenaamd ‘strafgeval’ automatisch in de Poolse concentratie- en vernietigingskampen terecht. Alleen wie tot een geprivilegieerd groepje behoorde, kon hopen naar Bergen Belsen of Theresienstadt te gaan. Daartoe behoorden diegenen die konden aantonen dat ze nog een tweede nationaliteit bezaten of geschoolde arbeiders die in sectoren werkten die voor het oorlogsvoerende Duitsland belangrijk waren. Ook joodse mannen die als voormalig Duits frontsoldaat in de eerste wereldoorlog een onderscheiding voor hun dapperheid hadden gekregen, behoorden daartoe. Maar ook die zogenaamd ‘bevoorrechten kampen’ betekenden, zoals al gauw zou blijken, voor maar al te veel mensen de dood.

Ondertussen zonk het land weg in chaos. Het geduld van de meeste Nederlanders om nog langer te buigen voor het dictaat van de bezetter was op. Hoe openlijker er verzet gepleegd werd, hoe bruter de SS en Gestapo reageerden. Sabotageaanslagen werden beantwoord met openbare executies van gijzelaars. Desondanks groeiden de hoop en het vertrouwen dat er weldra een eind zou komen aan de heerschappij van de nazi’s, vooral nadat in juni 1944 de geallieerden in Normandië waren geland. Al een jaar daarvoor waren de Duitsers begonnen alle Nederlandse mannen tussen de zeventien en veertig voor de ‘Arbeitseinsatz’ op te trommelen. Omdat maar weinigen aan die oproep gehoor gaven, gingen de bezetters ertoe over de mannelijke bevolking systematisch bij elkaar te drijven en naar het platgebombardeerde Duitsland te sturen. Alleen al tussen september en december 1944 trof minstens 120.000 Nederlanders dit lot.

Intussen kwamen op 12 september Amerikaanse troepen in Zuid-Lim-burg de grens over en twee dagen later waren Maastricht en een groot deel van de zuidelijke provincies bevrijd. De vrijheid leek nabij. Maar een poging om door middel van een luchtlanding bij Nijmegen en Arnhem een doorbraak te forceren voor de rest van het land faalde. De spoorwegstaking die de Nederlandse regering in Londen op hetzelfde moment uitriep en die de stroom-, gas- en voedselvoorziening grotendeels lam legde, leidde tot nieuwe represailles. In de grote steden in het westen zouden in de loop