Opgedoken

met inzet van zijn eigen leven telkens weer kans zag registratiekaarten uit het joodse bevolkingsregister achterover te drukken en te vervalsen. Menigeen heeft zijn leven te danken aan deze man, die zelf met zijn gezin de dood in is gejaagd. Over vervalsen gesproken: veel onderduikers maakten in opdracht van het verzet persoonsbewijzen en formulieren na, waar dan weer het leven van anderen mee gered kon worden. Tenslotte moeten nog de jonge Palestinapioniers worden vermeld die tijdens de oorlog een doldrieste vluchtroute dwars door bezet Europa uitstippelden en langs die weg meer dan honderd joodse jongeren naar het veilige Spanje brachten. Maar ook onder hen hebben velen hun moed en idealisme met de dood moeten bekopen.

De deportaties begonnen in juni 1942 en eindigden twee jaar later in september 1944. Week in week uit, dinsdag na dinsdag gingen gemiddeld 1.000 mensen in goederentreinen vanuit Westerbork oostwaarts hun ongeluk, de zogenaamde ‘Arbeitseinsatz’ tegemoet. De ware eindbestemmingen waren Auschwitz en Sobibor. Het oorspronkelijke interneringskamp Westerbork was in 1942 omgebouwd tot een doorgangskamp, waarvan de barakken in die jaren bij tijd en wijle meer dan zestienduizend joodse bewoners telden.

Zo heeft Abel Herzberg het later beschreven: “Westerbork is een ander woord voor de dag van het laatste gericht. Er is nergens meer steun, niet materieel en niet geestelijk, ieder is aangewezen op zichzelf en op zichzelf alleen. Een volslagen en absolute wanhoop treedt in en maakt zich van allen meester. Men zoekt nog wel hulp, maar men vindt die slechts bij uitzondering en dan nog weet men, dat deze tijdelijk is. Het transport naar Polen wordt misschien een week, hoogstens enkele weken uitgesteld. Mannen kunnen hun vrouw niet meer beschermen, vrouwen zien alle kans verloren gaan om hun kinderen te redden. Kinderen moeten machteloos voor altijd van vader en moeder afscheid nemen. Er zijn ook wezen, zieken, blinden, kreupelen, krankzinnigen, zwangere vrouwen, stervenden, zuigelingen, er worden kinderen geboren, en alles, alles, alles wordt iedere dinsdag, week in week uit in een lange goederentrein geladen, met bestemming Polen. Twee jaar lang. Drieënnegentig keer.”

Het was een uitermate wreed kat- en muisspel dat door de SS werd gespeeld. Wie geld had of relaties of wie kans zag een of ander baantje te krijgen bij de Joodse Raad, die kon aan papieren komen waardoor zijn deportatie tot nader order werd uitgesteld. Maar de SS liet die ‘Sperren’ geheel naar eigen believen telkens ‘platzen’ en dan werden er weer nieuwe groe-