Opgedoken

eenvoudig naar Nederland omdat ze (...) zich niet van Duitsland los konden maken. Leek de Nederlandse taal soms niet op de Duitse? Was Nederland niet ook in geestelijk en cultureel opzicht met Duitsland verwant?’

Inderdaad was een van de voornaamste motieven om voor Nederland te kiezen en niet voor Amerika of Palestina het feit dat het zo dicht bij Duitsland lag. ‘Het is maar tien uur sporen naar Berlijn’, schreef de Nederlandse dichter Ed Hoor nik later. Veel mensen wilden liever in de buurt van hun oude vaderland blijven wonen, zagen op tegen een definitieve breuk en bleven hopen dat de nationaalsocialistische nachtmerrie in Duitsland gauw afgelopen zou zijn.

Wat de vluchtelingenstroom betreft, werd een oude constatering bevestigd, namelijk dat mensen die om politieke of economische redenen hun land uit moeten hun toevlucht zoeken in de grote steden. Zeker, sommige Duitse joden gingen in de buurt van de grens wonen in steden als Maastricht of Venlo, Nijmegen of Arnhem, Enschede of Groningen. Maar de meerderheid trok naar het westen van het land, naar Den Haag, Utrecht, Rotterdam en vooral Amsterdam. Amsterdam, zonder meer de enige Nederlandse stad met de flair van een metropool en hoofdstad, oefende op de emigranten een magische aantrekkingskracht uit.

Konrad Merz⁴ beschreef in 1934 zijn eerste impressies en gevoelens op de volgende manier. “Toeterende auto’s, bellende fietsers, knetterende motoren, loeiende scheepssirenes. Mooie bloemen! Lachende vrouwen, Sinaasappelen! De Telegraaf! Haringen! Het Volk! Een vreemdeling staat in Amsterdam: waarheen! Centraal Station. Water, water en golven. Mensenlijven, dameskousen, broeken met plooi en zonder plooi! Waarheen! Dam. Paleis. Rokin. Kalverstraat. Carlton Hotel. Waarheen! Waarheen! Geen hond kijkt me aan, geen lijf draait zich om, het holt en jakkert en ademt allemaal in centen. Elk van hen heeft een eigen bed en een eigen vanzelfsprekendheid, elk wacht een mond of een middagmaal of een lach. Wat wacht mij?”

Ballingen, mensen die hun land niet vrijwillig hebben verlaten, gaan in den vreemde op zoek naar hun lotgenoten. Samen is het makkelijker om het lot van uitgestoten zijn te dragen en zich in een niet vertrouwde omgeving staande te houden.

In Amsterdam was na 1918 ten zuiden van de oude grachtengordel een nieuwe woonwijk verrezen, ruim opgezet en keurig, in de zakelijk moderne