Een plan van onbeschrijfelijke grootheid

maar niet geloven pa,' hij schudde z'n hoofd. 'Als ik terugdenk aan die inktzwarte weken najouw dood. Toen vreesde ik nog wel nooit meer aan het werk te kunnen, zo kapot was ik van wat jou was aangedaan.' De lach verdween van zijn gezicht. 'Ik zie me nog staan op jouw lawaje, nooit heb ik zo gehuild als toen. De aarde waarop jouw kist stond was klei geworden van mijn tranen, de kaddisj die ik voor jou zei was door mijn verdriet voor niemand te verstaan. De crisis waarin ik zat was zo onpeilbaar diep, dat het me nog altijd verwonderd dat ik daaruit gekomen ben. Wat me, achteraf beschouwd, de kracht gegeven heeft door te gaan, is mijn gezworen belofte aan jou op de dag dat je stierf. Doordrenkt van pijn en verdriet zwoor ik heilig dat wat jou overkomen is ons joden nooit meer gebeuren zal, hoe ik die belofte waar moest maken wist ik toen nog niet. Wekenlang doolde ik wanhopig en verloren rond, niet bij machte enige richting te geven aan mijn gedachten. Het schiet mij ineens weer te binnen hoe jij vroeger tegen anderen zei: 'Mijn zoon is een jongen met zoveel gochme, die vindt zijn weg later wel.' Jij had die dagen een vooruitziende blik pa. Het gebeurde toen ik troost zocht in het boek van Theodor Herzl, 'Alt Neuland, Het land der Dromen' dat die weg zich ineens aan mij openbaarde. Herzl verhaalt in dit boek over zijn eigen droom: Israël als een veilig thuisland voor ons bedreigde en vervolgde volk. Ik realiseerde me toen dat Herzl's droom nog altijd niet geheel is verwezenlijkt. We hebben dan wel een eigen joodse staat, maar ons land wordt nog immer bedreigd. Plotseling wist ik dat ik Herzls droom moest voltooien om mijn gelofte aan jou te kunnen inlossen, ik wist ook meteen hoe ik dat zou moeten doen. Dit plan van onbeschrijfelijke grootheid bedwelmde mij en hield me in de ban, waar ik ook ging begeleidde het mij en keek

113