In Russische gevangenissen

doen, en voor de heren hier was het een tegenvallertje... ze houden niet van zelfmoorden.’

Ik wilde gaan, maar hij hield de hand vast, die ik hem reikte tot afscheid: 'Blijf gerust hier; ik wil alles zeggen, hoe slecht ’t is, hoe ze ons voortdurend kwellen en mishandelen.’ Het werd zó pijnlijk. Achter mij stonden de regeringsambtenaren. De tolk vertaalde. Hij verstond Frans of Duits alleen wanneer het langzaam, met bijzondere nadruk, woord voor woord gesproken werd. Daar hij aan zijn chefs de indruk wilde geven, dat hij de vreemde talen vlot verstond, vrees ik, dat hij uit enkele opgevangen woorden maar zowat een gesprek maakte. De gebroken stem van de gevangene hamerde voortdurend: ‘Slecht, slecht.’ Een stem uit een groep luisterende gevangenen zei in het Duits: ‘Hij heeft gelijk... maar dat zullen ze hem laten betalen.’ Wie het zei durfde ik niet te vragen. Ik zei: ‘Maar de bibliotheek is toch goed?’ ‘Wat bibliotheek?’ kreunde de man: ‘denkt u dat ik een hoofd heb om te lezen. Ik kan geen twee regels onthouden; voor mijn part doeken ze de gehele bibliotheek op en trappen en stompen mij niet langer.’

Ik was dof en duizelig. Wie na mij in Russische gevangenissen komt zal óók dof en duizelig zijn. Ik geloof, dat op het ogenblik de toestand niet zó slecht was in Moskou als onze zieke makker zei. Maar waardoor was hij ziek geworden? En waarom vindt men in andere landen niet duizenden kameraden van twintig tot dertig jaar in zulke onbeschrijflijke toestand. Ik behoef niet te zeggen in welke stemming wij deze gevangene verlieten. Het fijne gelaat van de heer Tichomirov was wit van woede geworden. Ik vroeg de belofte, dat de man niet gestraft zou worden. Maar de vraag was een dwaasheid. De heer Tichomirov beloofde. Zou hij nu nog op erewoord willen verklaren dat de man waarlijk niet gestraft is? Ik hoop de heer Tichomirov bij een volgend bezoek aan Russische gevangenissen weer te zien. Ten slotte barstte de woede van de ambtenaar uit: ‘U moet die man niet geloven... u moet dat niet in het buitenland publiceren. Die man liegt. Hij is een jood... die liegen altijd... hij wil u tegen de regering opzetten.’ Zolang ik in Moskou bleef, kwam

109