Het haarlint

ken over de vaderlandse bodem. Tot dusver kwamen over onze neutrale grenzen echter alleen maar vluchtelingen binnen, die men zo goed en zo kwaad als het ging opving en onderbracht.

Het was dus gedaan met het soort gezapigheid dat Goethe's burger tot de ontboezeming brengt :

Nichts bessers weiss ich mir an Sonn- und Feiertagen.

Als ein Gespräch von Krieg und Kriegsgeschrei,

Wenn hinten, weit, in der Türkei,

Die Völker auf einander schlagen.

Dit betekende nu ook weer niet dat ik iemand uit mijn omgeving verdacht van het soort gevoelens die aanleiding konden geven tot het herhalen van Fausts smartelijke woorden: 'Der Menschheit ganzer Jammer fasst mich an.'

Een woord als mensheid werd in het kringetje van onze familie en kennissen niet gebruikt, eenvoudig omdat daarin voor zo'n alomvattend begrip geen ruimte was. Die gebaren met een bril suggereerden weliswaar een weidser perspectief dan dat van de kamermuren waarbinnen ze werden bedreven, maar het gezichtsveld van deze kleine burgers werd voornamelijk bepaald door de zorgen en vreugden van alledag.

Die kleine burgers waren joden, Nederlandse joden, Nederlandse provinciale joden. Hun vaders en grootvaders hadden precies zo geleefd als zij en van een ouder voorgeslacht wisten ze niets. Met enige honderden gezinnen vormden zij een gemeente, een 'kille'.

Er waren natuurlijk jodenhaters, maar die konden weinig kwaad in een tolerant milieu, waarin de jood als staatsburger te midden van staatsburgers leefde. Een jood kon net als iedereen tot welstand komen of in armoe leven. Soms drongen er berichten door van jodenvervolgingen, verschrikkelijke gebeurtenissen uit een andere wereld, gruwelen van een andere planeet.

Dat aspect van onwerkelijkheid behielden die gruwelen ook wanneer er iemand uit die duistere buitenwereld naar onze gemeente af dwaalde, een oostjood, een 'Polk'. Zo'n vluchteling werd dan altijd als een ver familielid ontvangen, mee naar sjoel genomen, aan tafel genood en voor enkele nach

99