Het haarlint

veerde ze er niet van op. 'Het is allemaal te erg,' zei ze als het dagelijkse oorlogsnieuws ter sprake kwam. Ze was er nauwer bij betrokken dan wij, want ze had in haar geboorteland broers en neven die nu zeker aan het front stonden.

'Ze vechten voor een land dat hen haat,' zei ze. 'Overal zijn joden maar joden. Nu staan ze op allerlei plaatsen tegenover elkaar.' Haar argumentatie maakte indruk.

Het leek mij dat haar zienswijze in onze omgeving nieuw was. Als jood had hier niemand veel te klagen en de buitenwereld was ver weg. Onze huisgenote gaf toe dat het in Nederland anders lag, maar daardoor werd het onrecht elders niet weggenomen.

De oorlog veranderde juffrouw Rosenbaum. Of liever: haar optreden veranderde. Leed waarmee ze vroeger hoe dan ook had kunnen leven, drukte haar nu zichtbaar terneer. Haar klaaglijke toon kreeg nieuwe accenten. Er klonk een diepe weemoedigheid, soms opstandigheid in. Ik betwijfel of iemand in ons milieu iets van de draagwijdte van deze gevoelens begreep, Mijn kinderlijk gemoed was er zeker niet voor ontvankelijk. Pas nu, vele tientallen jaren later, denk ik iets te begrijpen van wat er in het tengere, niet meer jonge vrouwtje omging. Nu is ze één van het ontelbare leger van die mensen die door hun afstamming gedoemd waren te gronde te gaan. Ik zie ook weer het hoofdschudden achter haar rug, een gebaar dat een mengeling verried van medelijden en wanbegrip.

Wij kregen oorlogstijdschriften, propagandamateriaal van de strijdende partijen, thuisgestuurd. Eenmaal zag ik haar zo'n blad vol met foto's van verwoestingen en cijfers van verliezen inkijken. Ze legde het al gauw weg en ging terug naar haar kamer, langzaam, alsof er een last op haar drukte. Haar grondstoffen raakten op en konden niet worden aangevuld. Textiel was een distributieartikel geworden. Haar winkelier, mijn vader en anderen trachtten haar te helpen. Er bestonden immers sluikwegen. Hun pogingen leverden echter geen resultaat op.

Op een dag kwam juffrouw Rosenbaum met een grote bos bloemen en gaf die aan mijn moeder. Wij kregen speelgoed. Afscheidsgeschenken.

'U gaat toch niet weg!' zeiden onze ouders. 'Waar moet u wonen? Hoe kunt u aan eten komen?'

118