Gisteren komt nooit weerom ...

De greep van het getto 175

de wanhopig-onhandige, de bijna hulpeloze man, speelde het klaar een bewaker om te praten. Samen met Mirjam bereikte hij het dak van de schouwburg. Via de daken van de aangrenzende huizen kwamen ze in de vrijheid terug, de betrekkelijke vrijheid.

Door duizend mirakels behoed hebben die twee kans gezien de bezettingstijd te overleven. Vrienden hadden de kleine Sacco in de buurt van Amersfoort onder dak gebracht. Die voegde zich later weer bij vader en moeder. Toen de bevrijding al weken oud was, liepen Wolf en Mirjam nog als verdwaasden rond. Ze konden niet geloven, dat soms een droom bewaarheid wordt. Ze keken naar elke geallieerde soldaat alsof ze zo'n Canadees met hun ogen konden betasten en liefkozen.

Geleidelijk aan werd hun leven een tikje normaler. Maar geheel in de oude banen kwam het niet meer. Daarvoor was er te veel gebeurd. In de familie van Wolf en Mirjam waren grote gaten geslagen. Ze wisten met zichzelf niet goed raad, die twee. De oude zinnetjes van voor 1940, de kleine dogmatische babbeltjes, waarop ze hadden gedreven als op stukken kurk, hielden hen niet meer. Veel was verloren gegaan, en er was niets voor in de plaats gekomen.

Wolf had zich voor de oorlog nauwelijks met politiek bemoeid. Hij bezat een vage belangstelling voor het socialisme, maar tot enige activiteit in een partij of andere staatkundige organisatie had die hem nooit weten te prikkelen. Nu stond hij kritisch tegenover de nieuwe gedachten, die in die socialistische beweging vorm hadden gekregen. Hij klaagde, dat ook het socialisme niet meer was zoals vroeger en dat hem dit diep teleurstelde. Zijn geneigdheid tot negatieve kritische activiteit begon zich verder te ontplooien toen de werkelijkheid der bevrijding zo weinig in overeenstemming bleek met de hoge verwachtingen, die ze tijdens de bezetting waren gaan koesteren. De bestraffing der oorlogsmisdadigers ging te langzaam. Soms betrachtte de rechter een hinderlijke onpartijdigheid. De oorlog was beslist niet de laatste geweest, zeiden de mensen. Nieuwe tegenstellingen tussen staten en volken traden op de voorgrond; als men scherp keek, ontdekte men, dat het de oude tegenstellingen waren. Wolf en Mirjam werden actieve leden van het steeds groeiende leger van echt-Nederlandse mopperaars. Toen zei Wolf op zekere dag:

'Mirjam en ik hebben het grote besluit genomen. We gaan wég. We gaan naar Israël.'

'Het is niet waar,' zei ik schertsend.

'Het is wel waar. Ik ben dit land zat.'