Hun lach klinkt van zo ver ...

om niet. Weet ik véél! Maar het terrein was net groot genoeg voor een sjoel, te klein evenwel om er eerst een binnenplaats te maken en daarna een bedehuis op te zetten. Sjat wat, zei Jonas Daniël. Dan maak ik aan de pleinkant niet de ingang, maar de afgang. En daarom gaan de deuren van de hoofdingang naar buiten open.

Als de Sabbath gevierd werd zaten de jongens aan de voeten van de voorzanger te wachten, totdat de beker met zoete rozijnenwijn rondging. Door de week speelden ze voor de Synagoge ontelbare partijtjes goalschieten, die stuk voor stuk belangrijker waren dan de belangrijkste interland-wedstrijd.

Op de hoek van het Markenplein en de Joden Breestraat stond destijds een kroeg. Met grote letters hadden ze op de ruiten geschilderd:

tapperij en slijterij

per maat en per glas Nooit zal wordep opgehelderd welke dringende redenen de stichter van dat etablissement hebben bewogen zijn dranknering in het hartje van de Joodse buurt 'De Bisschop' te noemen. De bisschoppelijke herberg was een naargeestig hol. De kelder onder de kroeg was voor mij geenszins onbekend terrein. Er woonde een vriendje van me, met zijn vader, moeder en nog acht broertjes en zusjes. De hele kelder was slaapplaats. Langs de wanden waren bedsteden getimmerd met deuren: die gingen overdag hermetisch op slot. In het middelste van die diligences gingen vader en moeder van het vriendje 's avonds ter ruste. Zei juffrouw Halberstadt ongevraagd honderdmaal per dag: 'Als ik in mijn keukentje kook, stroomt het water in de hele woning langs de muren. De bedsteedeuren moeten overdag wel

188