Hun lach klinkt van zo ver ...

tegen de vlakte. Toen werd 'de Parkschouwburg' een braakliggend stuk grond, waar meetings konden worden gehouden. En nog later werd het een korfbalterrein.

Ik loop door de Kerkstraat. Rechts staat nog altijd de achtergevel van het oude Jodengasthuis en van het tehuis voor oude mannetjes en vrouwtjes. Daar in dat pijpelaatje, de Manegestraat, kwamen vroeg of laat alle emigranten uit Oost Europa terecht. Ze hokten er in kelders, in benedenhuizen, in opkamertjes, een, twee en drie hoog, en in afgeschoten optrekjes op de zolders. Geen straatje in West Europa heeft op zo weinig vierkante meters, zoveel mensen geherbergd. De mannen liepen in lange zwarte jassen, en met brede hoeden op het hoofd. Ze deden indrukwekkend met hun krullende zwarte baarden, langs hun slapen bengelden de gekrulde lokjes, de pyes, eigenlijk een soort uithangborden. Voorbijgangers wisten: onder die pyes leeft een orthodox man.

Ze hepen altijd gebogen met een ietwat kromme rug, de curve van die rug is familie-bezit. Overal ter wereld zijn ze aan hun rug te herkennen, tot in het verste geslacht al worden ze onderkoning van Ookwambibi. Ze verborgen de handen achter het lichaam in de mouw van de tegenovergestelde arm. Ze sjouwden altijd met levende karper, die ze bij hun vaste visboer kochten. De echte gelovige eet slechts vis, die levend uit stromend water is gekomen. De karpers hielden ze eerst een paar dagen vers in een emmer leidingwater. Als het beest volgens de regels geslacht was, werd het toebereid met zoetigheid en zoutigheid, tot de gefillte fisch, die de Amsterdamse Joden nauwelijks konden waarderen, maar die waren dan ook van Polen vervreemd. In de achterkamertjes van de Manegestraat

177